Zofia Katarzyna Odescalchi
Zofia Katarzyna Róża Branicka | |||
![]() portret pędzla Franza Xavera Winterhaltera z około 1850 | |||
![]() Branicki Hrabia | |||
księżna Syrmii, Bracciano i Bassano, markiza Roncofreddo, hrabina Montiano, pani Palo | |||
Rodzina | Braniccy herbu Korczak | ||
---|---|---|---|
Data urodzenia | 2 września 1821 | ||
Data i miejsce śmierci | 18 sierpnia 1886 | ||
Ojciec | |||
Matka | |||
Mąż | Livio III Erba-Odescalchi | ||
Dzieci | Baldassarre Odescalchi | ||
Odznaczenia | |||
![]() ![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/69/Pietro_de_Rossi%2C_Portret_podw%C3%B3jny_Zofii_i_Elizy_Branickich.jpg/220px-Pietro_de_Rossi%2C_Portret_podw%C3%B3jny_Zofii_i_Elizy_Branickich.jpg)
Zofia z Branickich Odescalchi (ur. 2 września 1821, zm. 18 sierpnia 1886 w Bassano) – polska arystokratka, która w drugiej połowie XIX wieku wywierała wpływ na politykę Watykanu, zwłaszcza wobec sprawy polskiej, działaczka społeczna, polityczna, kościelna i filantropka, rysowniczka i malarka amatorka, mecenaska sztuki i protektorka artystów.
Życiorys
Średnia córka Władysława Branickiego i Róży Branickiej z Potockich Zofia Katarzyna Róża urodziła się 2 września 1821[1][2]. Jako miejsce narodzin wskazywane są różne miejscowości: Luboml, Tomaszpol koło Jampola[3][4] lub Biała Cerkiew[5]. Trzy siostry Branickie, Elżbieta zwana Elizą, Zofia i Katarzyna, nosiły imiona swoich ciotek, córek hetmana – Woroncowej, Potockiej i Sanguszkowej-Potockiej[6].
Dzieciństwo spędziła Zofia w rodzinnych dobrach na Ukrainie, mieszkając w Lubomli, a od 1831 w Białej Cerkwi[4], zaś w latach 1835–1837 przebywała z rodziną w Petersburgu, gdzie otrzymała staranne wykształcenie w zakresie języków obcych, muzyki i rysunków, historii i literatury[3][7], które pogłębiła jeszcze w późniejszym okresie rzymskim w zakresie filozofii i teologii[8].
W drugiej połowie lat 30. XIX przewlekle chorowała, co zmusiło ją do zagranicznych wyjazdów dla poratowania zdrowia. Podczas kuracji w bawarskim uzdrowisku Kissingen poznała pochodzącego z Państwa Kościelnego Livia Odescalchiego, z którym wzięła ślub 18 sierpnia 1841. Z tego małżeństwa narodziło się troje dzieci. Najstarszy syn Baldassarre Odescalchi (1844–1909), włoski polityk aktywny od roku 1869, odmiennie niż matka zaangażował się w proces zjednoczenia Włoch[3]. Młodszymi dziećmi byli kolekcjoner dawnej broni Ladislao (1846–1922)[9] i Maria della Pace Elisabetta (1851–1917), zwana Marią Pacettą, która poślubiła austriackiego hrabiego Franza von Küfstein (1841–1918)[1][10].
Mąż Zofii Branickiej pochodził z rzymskiej arystokracji (bocznej linii rodu Erba, która przyjęła nazwisko Odescalcich, kontynuując linię papieskich książąt Bracciano i węgierskich książąt Syrmii w linii żeńskiej)[1][2]. Posag w wysokości 14 mln franków, który wniosła polska hrabianka, pozwolił jej mężowi wykupić zastawione dobra w Bracciano oraz nabyć nowe w Bassano[3], „przyczyniając się do odbudowania świetnego niegdyś rodu”[11]. Małżonkom przysługiwały liczne tytuły arystokratyczne (trzy książęce, w tym od nowo nabytych dzięki posagowi Branickiej dóbr, margrabiowski Roncofreddo, hrabiowski Montiano i senioralny Palo), również książąt Świętego Cesarstwa Rzymskiego i hiszpańskich grandów pierwszej klasy[1].
W październiku 1841 małżeństwo Odescalchich osiadło w Rzymie[3]. Dzięki powiązaniom z austriacką, rosyjską i polską arystokracją, pozycji majątkowej oraz cechom osobistym, pełna uroku, energiczna i sprytna Zofia Odescalchi odgrywała dużą rolę w życiu towarzyskim Wiecznego Miasta[11]. Jej salon w Palazzo Chigi-Odescalchi przy Piazza Santi Apostoli stał się w latach 40. XIX w. jednym z głównych centrów towarzyskich i intelektualnych, pełniąc tę rolę przez blisko trzy dekady[3]. Devotissima principessa Sofia, która „odznaczała się religijnością oraz przywiązaniem do Kościoła i papieża”[11], gromadziła wokół siebie także wpływowych watykańskich duchownych[3], takich jak kardynałowie Alessandro Franchi czy Karl August von Reisach[11]. Salon księżnej Bracciano stanowił „ważne miejsce wymiany myśli między przedstawicielami władz kościelnych i politycznych, będąc istotnym wsparciem dla polityki papieskiej”[12].
Na początku lat 80. XIX wieku, choć wcześniej prowadziła energiczną i szeroką działalność oraz dużo podróżowała po Europie, z powodu nasilającego się złego stanu zdrowia ograniczyła swoją aktywność[3]. Cierpiąc na ataki epileptyczne, doświadczała wedle słów jej męża „konwulsji, senności, letargu, paplaniny, majaczeń i tysiąca innych niepojętych objawów zrozumiałych tylko dla lekarza”[13]. Zmarła 18 sierpnia w Bassano di Sutri, obecnie Bassano Romano. Pochowano ją obok męża na rzymskim cmentarzu Campo Verano w kaplicy Odescalchich[5].
Działalność
Wpływy polityczne i inicjatywy kościelne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Sofia_Branicka_Odescalchi.jpg/220px-Sofia_Branicka_Odescalchi.jpg)
„Umiłowanym polem jej działania były sprawy Kościoła, którym starała się zawsze służyć”[14]. Pod koniec 1848 r. Zofia Odescalchi udała się w ślad Piusa IX do Gaety, ofiarowując mu swoją pomoc. „Postawa ta umocniła jej wpływy w Stolicy Apostolskiej i pozwoliła w latach następnych skutecznie bronić spraw Kościoła polskiego”. W dobie postyczniowej znaczenie księżnej Bracciano i jej wpływy w kurii jeszcze wzrosły[3]. Papież nazywał ją w swojej korespondencji najbardziej pobożną księżną rzymską (la più pia principessa romana), ona zaś w listach do Piusa IX zwracała się do niego jako przyjaciela (Amico), a nawet wujka (Zio)[8].
Zainteresowana sprawami polskimi, zachowując „uczucie Polki na zawsze”[14], wspierała działalność Zgromadzenia Zmartwychwstania Pana Naszego Jezusa Chrystusa (zmartwychwstańców). Jej zabiegi przyczyniły się do reaktywowania Kolegium Polskiego w Rzymie[3], dla którego sfinansowała utworzenie kilku burs[15] i pomogła w ufundowaniu stypendiów na utrzymanie wychowanków[16]. Przyczyniła się do utworzenia schroniska dla księży emigrantów[3] i klasztoru dla polskich bazylianek skupionych wokół Makryny Mieczysławskiej oraz zatwierdzenia reguły nowo powstałego Zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny[15].
W latach 60. XIX w. uważano ją za przywódczynię jednej z polskich frakcji w Rzymie. Miała stać na czele tzw. demokratycznej, podczas gdy przewodzenie drugiemu, przeciwstawnemu ugrupowaniu, które nazywano arystokratycznym, przypisywano Marcelinie Czartoryskiej[17][18]. Dzięki wieloletnim zabiegom, zaangażowaniu w sprawy Kościoła, pobożności i zaufaniu, jakie sobie zaskarbiła w otoczeniu papieskim i u samego Piusa IX, uważano ją za najbardziej pewną pośredniczkę między Warszawą a Watykanem, który dzięki niej bardziej liczył się z racjami i uwarunkowaniami polskich kręgów kościelnych[3][19]. Nazywano ją polskim ambasadorem, obrońcą Polski (defensor Poloniae), a nawet papieżem polskim (papa polacco)[20]. Przypisywano jej wpływ na obsadę urzędów, m.in. wybór Mieczysława Ledóchowskiego na arcybiskupa gnieźnieńskiego i poznańskiego, uzyskanie nominacji Włodzimierza Czackiego na sekretarza papieskiego[3] i mianowanie Piotra Semenenki rektorem Papieskiego Kolegium Polskiego[15]. Zablokowała zabiegi dyplomacji pruskiej w kurii rzymskiej w sprawie zniesienia stolicy prymasowskiej w Gnieźnie[21]. Miała też pomóc w doprowadzeniu do beatyfikacji Jozafata Kuncewicza[3], która odbyła się wbrew sprzeciwowi ambasadora rosyjskiego[22]. W połowie lat 70. prasa włoska i fama krajowa sugerowały, że „pani Odescalchi ma być wszechwładna w tej chwili w Watykanie[23].
Znana ze swoich ultramontańskich poglądów[24][22] Zofia Odescalchi, której mąż należał do tzw. czarnej arystokracji (aristocrazia nera)[25][26], wiernej papieżowi i ignorującej istnienie dworu królewskiego w Rzymie[27], „zdecydowanie broniła świeckiej władzy papieskiej, zwalczała narodowe Włochy, politykę Napoleona III i pomysły powstania w Polsce”[3]. Poglądy te powodowały, że stworzony przez nią ośrodek pozostawał, także z powodów ambicjonalnych i personalnych, w opozycji do Hôtel Lambert[3].
Działalność dobroczynna
Na prowadzenie działalności dobroczynnej Zofia Odescalchi przeznaczała około 40 000 franków rocznie. Z jej funduszy powstawały szkoły, przytułki i szpitale oraz cmentarze i kościoły[3][28].
Będąc formalnie od 1861 właścicielką posiadłości ziemskich w księstwach Bracciano i Bassano oraz w zakupionych dzięki jej funduszom okolicach Pisciarelli i Capranica, Zofia Odescalchi podjęła na tych terenach działalność służącą poprawie sytuacji miejscowej ludności. Herb Zofii z Branickich zachował się w tzw. Złotej Sali w siedzibie rodowej Odescalchich w Bracciano, jak też na kilku budynkach użyteczności publicznej w samym mieście i jego okolicach, gdzie księżna dokonała licznych fundacji. Jej działalność filantropijną upamiętnia tablica znajdująca się w dawnym Ospedale Civile di San Sebastiano w Bracciano, którego była administratorką i dobrodziejką[5][28].
Twórczość
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/Zofia_Odescalchi%2C_Zofia_Odescalchi_i_dokt%C3%B3r_Jan_Radziwo%C5%84ski.jpg/220px-Zofia_Odescalchi%2C_Zofia_Odescalchi_i_dokt%C3%B3r_Jan_Radziwo%C5%84ski.jpg)
Rysowniczka i malarka amatorka – posługiwała się ołówkiem, piórem, techniką akwarelową i gwaszem. Tworzyła pejzaże, szkice portretowe, sceny fantastyczne czy scenki o charakterze humorystycznym[29][30]. Niektóre z tych prac (w formie szkicowników i sztambuchów) znajdują się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie[29][30].
Mecenat artystyczny i literacki
Księżna Bracciano wspierała finansowo polskich malarzy: Jana Angelika Drewaczyńskiego, Leopolda Nowotnego (w swoim pałacu urządziła mu pracownię malarską) i Romana Postępskiego oraz pisarzy, np. Cypriana Kamila Norwida[3][29].
Odznaczenia
Zofia Branicka Odescalchi była damą Krzyża Gwiaździstego[2][31]. Została nią mianowana przez austriacką cesarzową Marię Annę 14 września 1841[32].
Od 28 stycznia 1859 była członkinią Suwerennego Rycerskiego Zakonu Maltańskiego, damą honoru i dewocji w wielkim przeoracie Rzymu[33] (jednym z trzech należących do języka włoskiego), reaktywowanym w 1816[34][35].
Podobizny
Zachowały się liczne wizerunki Zofii Odescalchi. Franz Winterhalter około 1850 namalował jej portret znajdujący się obecnie w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Ary Scheffer wykonał podobiznę portretową Zofii Odescalchi oraz jej portret podwójny z siostrą Elizą Krasińską[3][36]. Znane są cztery wersje portretu księżnej Bracciano w czerwonej sukni i diamentowo-perłowej biżuterii odziedziczonej po babce Aleksandrze Engelhardt, prawdopodobnie pędzla kampanijskiego artysty Vincenza Volpego. Znajdują się one w muzeach miejskim i diecezjalnym w Bracciano oraz w rzymskim pałacu Odescalchich i Museo di Roma[37][28][38], gdzie zachowało się również gipsowe popiersie portretowe księżnej Bracciano z połowy XIX stulecia, które wykonał Pietro Tenerani przed przystąpieniem do rzeźbienia w marmurze[37][39].
Przypisy
- ↑ a b c d Annuario della nobiltà italiana 1879, Pisa 1878, s. 310–311.
- ↑ a b c Jerzy Sewer Dunin Borkowski, Rocznik szlachty polskiej, t. 1, Lwów 1881, s. 179.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Jan Wszołek, Zofia Katarzyna Odescalchi (z domu Branicka), [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXIII, Warszawa 1978, s. 535-536.
- ↑ a b Zbigniew Sudolski, W błękitnym kręgu. Opowieść o Elizie z Branickich Krasińskiej i jej środowisku, Pułtusk 2004 , s. 31.
- ↑ a b c Elena Felluca, Sophia Rosa Katharina Branicka, principessa Odescalchi, „Gente di Bracciano”, nr 22 z grudnia 2018, s. 10–11.
- ↑ Teresa Zielińska, Archiwalia dwóch rodów Branickich – herbu Gryf i herbu Korczak, „Miscellanea Historico-Archivistica”, 1998, t. IX, s. 36 przyp. 17, 19.
- ↑ Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 215, 226.
- ↑ a b Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 219.
- ↑ Maria Giulia Barberini, La collezione Odescalchi di armi antiche. Storia della raccolta del principe Ladislao, „Bollettino d'arte”, 2006/2007, nr 137/138, s. 101.
- ↑ Gothaischer Hofkalender. Genealogisches Taschenbuch der fürstlichen Häuser, Gotha 1929, s. 207.
- ↑ a b c d Polska akcja dyplomatyczna w Watykanie, [w:] Adam Lewak (red.). Polska działalność dyplomatyczna w 1863-1864 r. Zbiór dokumentów, t. II, Warszawa 1937, s. 147.
- ↑ Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 217.
- ↑ Zbigniew Sudolski, W błękitnym kręgu. Opowieść o Elizie z Branickich Krasińskiej i jej środowisku, Pułtusk 2004 , s. 505–507.
- ↑ a b Wincenty Urban, Ostatni etap dziejów Kościoła w Polsce przed nowym tysiącleciem (1815-1965), Rzym 1966, s. 114.
- ↑ a b c Józef Sebastian Pelczar, Pius IX i jego wiek, t. II, Kraków 1880 , s. 158-159, 161.
- ↑ Zakłady polskie na wychodztwie. Zgromadzenie Zmartwychwstania Pańskiego (w Rzymie 58, Vicolo del Mortaro), „Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu”, 1868 , s. XXXIV.
- ↑ Włochy (Skarga przeciwko Rosyi przez Ojca świętego na konsystorzu podniesiona), „Gazeta Lwowska”, rok LIV, nr 103 z dnia 6 maja 1864, s. 414.
- ↑ Polska akcja dyplomatyczna w Watykanie, [w:] Adam Lewak (red.). Polska działalność dyplomatyczna w 1863-1864 r. Zbiór dokumentów, t. II, Warszawa 1937, s. 166.
- ↑ Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 213–214.
- ↑ Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 213, 219, 224.
- ↑ Wincenty Urban, Ostatni etap dziejów Kościoła w Polsce przed nowym tysiącleciem (1815-1965), Rzym 1966, s. 354.
- ↑ a b Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 220.
- ↑ Korespondencje polityczne „Dz. Polskiego”, „Dziennik Polski”, rok VI, nr 109 z dnia 13 maja 1874, s. 6.
- ↑ Zbigniew Sudolski, W błękitnym kręgu. Opowieść o Elizie z Branickich Krasińskiej i jej środowisku, Pułtusk 2004 , s. 186.
- ↑ Emilio Sereni, Capitalismo e mercato nazionale in Italia, Roma 1966, s. 273.
- ↑ Christopher Duggan, The Force of Destiny. A History of Italy Since 1796, Boston New York 2008, s. 301.
- ↑ Krzysztof Górski, Papiestwo w Rzymie, Kraków 1990, s. 53.
- ↑ a b c Elena Felluca, Sofia Rosa Katharina Branicka Odescalchi - Lago Sabatino, 2019-04-02.
- ↑ a b c Aleksandra Bernatowicz, Odescalchi Zofia Katarzyna, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 6, Wrocław 1998, s. 214.
- ↑ a b Krzysztof Załęski, Zofia Odescalchi, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Warszawie, red. Agnieszka Morawińska, Warszawa 1991, s. 262.
- ↑ Manuale per le provincie soggette all'Imperiale Regio Governo di Venezia per l'anno 1845, Venezia 1845, s. 113.
- ↑ Italia. Roma 23 Decembre, „Osservatore del Trasimeno”, rok XVII, nr 1 z dnia 4 stycznia 1842, s. 1.
- ↑ Stefan Krzysztof Kuczyński (red.), Zakon Maltański w Polsce, Warszawa 2000, s. 195.
- ↑ Stanisław Łoza, Ordery i odznaczenia krajowe i zagraniczne. Co wiedzieć o nich należy, Warszawa 1928, s. 56.
- ↑ Bogusław Migut (red.), Encyklopedia katolicka, t. VIII, Lublin, s. 41.
- ↑ Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 223.
- ↑ a b Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 214, 223–224.
- ↑ MMG - Bracciano Museo Accessibile - Sofia Branicka Odescalchi. mmg.inera.it. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-08-18)].
- ↑ Sofia Caterina Branicka Odescalchi - Museo di Roma. museodiroma.it. [zarchiwizowane z tego adresu (2022-08-18)].
Bibliografia
- Aleksandra Bernatowicz, Odescalchi Zofia Katarzyna, [w:] Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.). Malarze, rzeźbiarze, graficy, t. 6, Wrocław 1998, s. 214.
- Jan Wszołek, Odescalchi Zofia Katarzyna, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXIII, Warszawa 1978, s. 535-536.
- Krzysztof Załęski, Zofia Odescalchi, [w:] Artystki polskie. Katalog wystawy, Muzeum Narodowe w Warszawie, red. Agnieszka Morawińska, Warszawa 1991, s. 262.
- Agnieszka Bender, Zofia Katarzyna Branicka Odescalchi zwana pierwszym „polskim papieżem”, „Roczniki Humanistyczne”, 2020, t. LXVIII, z. 4, s. 213-233.
- VIAF: 308287071
- PLWABN: 9810647014905606