Zamek w Krośnie Odrzańskim
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/PL_Wiki_CzyWiesz_ikona.svg/35px-PL_Wiki_CzyWiesz_ikona.svg.png)
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
![]() | |||
![]() Budynek bramny (po renowacji) | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Miejscowość | |||
Adres | ul. Szkolna 1 | ||
Typ budynku | zamek | ||
Ukończenie budowy | XIII w. | ||
Plan budynku![]() | |||
Położenie na mapie Krosna Odrzańskiego ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa lubuskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu krośnieńskiego ![]() | |||
Położenie na mapie gminy Krosno Odrzańskie ![]() | |||
![]() | |||
| |||
Strona internetowa |
Zamek Piastowski w Krośnie Odrzańskim – zabytkowa budowla w Krośnie Odrzańskim, wzniesiona najprawdopodobniej w XIII wieku w czasach księcia Henryka Brodatego w północno-wschodniej części obecnego miasta. Był to najbardziej wysunięty na północ zamek średniowiecznego Śląska.
Zamek w swojej historii był wielokrotnie przebudowywany. W XVI wieku nadano mu renesansowy wygląd. Budowla pełniła rolę rezydencji książęcych, bazy wypadowej w trakcie wypraw wojennych, domu wdów, twierdzy (XVII wiek), pruskich koszar wojskowych i magazynu, a także siedziby instytucji publicznych. W 1945 roku podczas działań wojennych zamek został zniszczony i splądrowany.
Od 2010 roku mieści się tu siedziba Centrum Artystyczno-Kulturalnego „Zamek” i muzeum. W budynku mieści się także punkt informacji turystycznej i siedziba Krośnieńskiego Stowarzyszenia „Homo Artifex”.
Historia
Murowany zamek został wzniesiony najprawdopodobniej w XIII wieku przez księcia Henryka Brodatego z dynastii Piastów śląskich. Budowla zlokalizowana w północno-wschodniej części współczesnego miasta zastąpiła gród, który wzmiankowano w XI wieku[2][3] . Zamek stał się książęcą siedzibą oraz warownią[3] , stając się najbardziej wysuniętym na północ zamkiem Śląska w czasach średniowiecza[2].
19 marca 1238 roku w zamku zmarł książę Henryk Brodaty. W czasie najazdu tatarskiego w 1241 roku schroniły się tu mniszki z trzebnickiego klasztoru i Jadwiga Śląska, dla której zamek stał się wdowią rezydencją po śmierci Henryka[2]. Pod koniec XIII wieku Krosno wraz z zamkiem znalazło się pod władaniem książąt z linii głogowskiej. Książęta głogowscy w XIV i XV wieku rozbudowywali zamek, w skład którego weszły budynek bramny z wieżą i skrzydła północne i południowe. W latach 1476–1478 budowla była trzykrotnie oblegana przez Jana I żagańskiego, który brał udział w wyprawie przeciwko Hohenzollernom podczas walk o sukcesję po Henryku XI, ostatnim Piaście głogowskim. Ostatecznie Krosno przeszło pod władanie Brandenburgii[3] .
W XVI wieku zamek stał się siedzibą wdów po zmarłych elektorach brandenburskich. W 1510 roku księżna Katarzyna Brunszwicka (wdowa po Henryku XI) nakazała przebudowę wnętrz zamkowych. Około 1570 roku wzniesiono skrzydło wschodnie. W latach 1571–1574 księżna Katarzyna Brunszwicka (wdowa po Janie z Kostrzyna) przebudowała skrzydło południowe i budynek bramny. Prace budowlane kontynuowali margrabia Jan Jerzy w 1579 roku (rozbudowano krużganki o arkady) oraz wdowa po nim Elżbieta Anhalcka. Dzięki niej budowla zyskała odnowione elewacje i nowy most zwodzony[2][3] .
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Krosno_%28js%292.jpg/220px-Krosno_%28js%292.jpg)
Kolejne zniszczenia przyniosła wojna trzydziestoletnia (1618–1648). Zamek został zajęty przez Szwedów, którzy okupowali Krosno z przerwami w latach 1631–1644. Komendantem miasta został Johann Gunn, który podjął prace w celu przekształcenia miasta w twierdzę. Powiększył fosę zamkową i wybudował nowy most zwodzony. Wokół miasta i zamku wzniesiono także szańce obronne[2][3] . Następnie zamek przeszedł w ręce wdowy po elektorze brandenburskimi Hansie Wilhelmie - Elżbiety Charlotty. Dzięki jej staraniom zamkowi nadano barokowy charakter[2]. Nakazała także budowę zabudowań folwarcznych na północ od zamku. W latach 1644–1650 doszło do przebudowy skrzydła zachodniego i w jego południowej części wzniesiono kaplicę kalwińską. Według ikonografii z epoki w XVII wieku zamek posiadał w pełni zabudowany dziedziniec[3] .
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Krosno_odrzanskie_1721.jpg/220px-Krosno_odrzanskie_1721.jpg)
Po śmierci Elżbiety Charlotty w 1660 roku zamek przestał pełnić rolę pałacu wdów ze względu na zły stan techniczny. W 1740 roku Fryderyk II Wielki urządził w nim magazyny wojskowe na poczet przygotowań do aneksji Śląska. W 1816 roku Krosno stało się miastem garnizonowym[3] . W latach 1886–1887 armia pruska zaadaptowała zabudowania zamkowe na potrzeby koszar wojskowych[2].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Chronik_der_Stadt_Crossen_1925_%28119846449%29.jpg/220px-Chronik_der_Stadt_Crossen_1925_%28119846449%29.jpg)
W 1919 roku w zamku wydzielono pomieszczenia Śląskiej Kasy Oszczędności, muzeum oraz prywatne mieszkania[2][3] . W trakcie walk w 1945 roku zamek został zniszczony i splądrowany przez Armię Czerwoną. Pożar przetrwały mury, magazyn (dawna kaplica), pomieszczenia na parterze i renesansowa galeria. W takim stanie zamek pozostawał do lat 1958–1959, kiedy wykonano prace zabezpieczające. W 1966 roku uporządkowano dziedziniec, a w latach 70. wyremontowano budynek bramny[3] .
W latach 1997–2003 władze gminy prowadziły prace remontowe budynku bramnego i skrzydła południowego. W 2005 roku udostępniono zamek zwiedzającym, a trzy lata później zakończono rewitalizację skrzydła południowego i kaplicy zamkowej[2][3] . W 2006 roku konstrukcja spichlerza zamkowego zawaliła się[4] . Pod koniec 2021 roku runęła wschodnia część zamkowych murów[5] .
Od 2010 roku na zamku działa instytucja kulturalna pod nazwą Centrum Artystyczno-Kulturalne „Zamek”, punkt informacji turystycznej oraz Krośnieńskie Stowarzyszenia „Homo Artifex”[2]. Placówka znajduje się na Lubuskim Szlaku Wina i Miodu[6] i Polskim Szlaku Krzyżowców[7]. Obiekt można zwiedzać. Zobaczyć można m.in.: izbę regionalną ze zbiorami historycznymi, piwniczkę winiarsko-miodową, dawną kaplicę zamkową oraz lapidarium płyt nagrobnych i elementów z dawnego cmentarza. Z dziedzińca można obserwować renesansowe krużganki oraz nieodrestaurowane dotąd pozostałe fragmenty murów zamku. Centrum Artystyczno-Kulturalne „Zamek” organizuje wydarzenia kulturalne nawiązujące do historii Krosna Odrzańskiego[8].
Architektura zamku
W obecnym kształcie zamek ma założenie czteroskrzydłowe o kształcie nieregularnego prostokąta. Ten sam kształt posiada dziedziniec oraz otaczające go dwukondygnacyjne i podpiwniczone skrzydła. Z racji na liczne przebudowy i zniszczenia ciężko określić styl architektoniczny całej budowli[3] .
Mur kurtynowy jest kamienno-ceglany, a zabudowania zamkowe zbudowano z cegły[3] .
Z murów zamkowych został wysunięty trójkondygnacyjny budynek bramny na planie prostokąta z basteją i przylegającą w do północnej ściany wieżą. Wieża wzniesiona została na planie nieregularnego wieloboku i po renowacji zwieńczona jest ostrosłupowym daszkiem. Wewnątrz wieży znajduje się spiralna klatka schodowa z oświetlana przez rozglifione okienka w gotycko-renesansowym stylu. Elewację budynku bramnego wieńczy gzyms koronujący. Od frontu budynku znajduje się półkolisty przelot bramy z ozdobnym boniowaniem. Ponad bramą rozmieszczono dwa rzędy prostokątnych okien w wydatnych uszatych obramieniach. Podobnie wygląda elewacja od strony dziedzińca wewnętrznego[3] .
Połowę skrzydła zachodniego stanowi jednokondygnacyjny budynek kaplicy z dwuspadowym dachem. Wejście stanowi portal z ozdobnym uskokiem z wejściem po schodach od dziedzińca. Ponad wejściem umieszczono świetlik. Po bokach portalu i w południowej cześć kaplicy znajdują się okna o wysokości ⅔ wejścia. Pozostała część skrzydła zachodniego jest dwukondygnacyjna. Znajdują się w niej pozostałości sieni i klatki schodowej. W tym skrzydle okna mają kształt prostokątny, a wejście zakończone jest łukiem koszowym[3] .
Skrzydło północne zbudowane w wątku wendyjskim, a w przyziemiu częściowo z kamienia[3] .
W podobnej formie co skrzydło północne wzniesiono skrzydło wschodnie. Jego południowa część jest zniszczona i częściowo rozebrana od zewnętrznej strony murów. Od strony dziedzińca wyróżnia się półkolisty renesansowy portal z niszami po obu stronach[3] .
Najbardziej okazałe jest skrzydło południowe zamku. Składa się ono z dwóch prostokątnych budynków, połączonych łącznikiem. Renesansowy budynek przylegający do budynku bramnego jest całkowicie odrestaurowany z dwoma arkadowymi podcieniami. Nad nimi znajdują się krużganek z balustradą i filarami. W podcieniach zachował się półkolisty portal z ozdobnymi niszami po bokach[3] .
- Budynek bramny przed renowacją
- Budynek bramny od strony dziedzińca
- Renesansowy krużganek
- Widok na skrzydło południowe zamku (po lewej) i kaplicę (po prawej)
- Skrzydło północne od strony dziedzińca
- Skrzydło wschodnie od strony dziedzińca z portalem
- Skrzydło wschodnie (od zewnątrz zamku) przed zawaleniem się jego części
Przypisy
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo lubuskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 [dostęp 2012-12-10] .
- ↑ a b c d e f g h i j Historia Zamku [online], Centrum Artystyczno Kulturalne Zamek w Krośnie Odrzańskim [dostęp 2024-08-20] .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q Gernat ↓.
- ↑ Kapała i Koleśnik 2021 ↓.
- ↑ Koleśnik 2022 ↓.
- ↑ Zamek Piastowski w Krośnie Odrzańskim. | Lubuski Szlak Wina i Miodu [online], www.szlakwinaimiodu.pl [dostęp 2020-10-30] .
- ↑ Krosno Odrzańskie [online], Polski Szlak Krzyżowców [dostęp 2020-10-30] .
- ↑ Dla Turysty [online], Centrum Artystyczno Kulturalne Zamek w Krośnie Odrzańskim [dostęp 2024-08-20] .
Bibliografia
- JacekJ. Gernat JacekJ., Zamek w Krośnie Odrzańskim, gm. Krosno Odrzańskie, pow. krośnieński [online], Pałace i Parki Środkowego Nadodrza [dostęp 2024-08-20] .
- MariuszM. Kapała MariuszM., ŁukaszŁ. Koleśnik ŁukaszŁ., Zamek w Krośnie Odrzańskim przed remontem. Jak wyglądał? Jeszcze stał spichlerz [online], Gazeta Lubuska, 21 maja 2021 [dostęp 2024-08-20] .
- ŁukaszŁ. Koleśnik ŁukaszŁ., Ściana Zamku Piastowskiego w Krośnie Odrzańskim zawaliła się przez budowę wałów na Odrze? Wody Polskie zaprzeczają [online], Krosno Odrzańskie Nasze Miasto, 1 lutego 2022 [dostęp 2024-08-20] .
Linki zewnętrzne
- Oficjalna strona CAK Zamek
- Krosno Odrzańskie - turystyczna strona miasta
- p
- d
- e
powiat gorzowski, Gorzów Wielkopolski |
| ||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
powiat krośnieński |
| ||||||||||
powiat międzyrzecki |
| ||||||||||
powiat nowosolski |
| ||||||||||
powiat słubicki |
| ||||||||||
powiat strzelecko-drezdenecki |
| ||||||||||
powiat sulęciński |
| ||||||||||
powiat świebodziński |
| ||||||||||
powiat wschowski |
| ||||||||||
powiat zielonogórski, Zielona Góra |
| ||||||||||
powiat żagański |
| ||||||||||
powiat żarski |
|