Szpital Ujazdowski w Warszawie
![]() Zachowane budynki kompleksu Szpitala Ujazdowskiego | |||
Data założenia | ok. 1792 | ||
---|---|---|---|
Data likwidacji | styczeń 1945 | ||
Typ szpitala | wojskowy | ||
Państwo |
| ||
Adres | Warszawa, ul. Jazdów 2 | ||
Położenie na mapie Warszawy ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego ![]() | |||
![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Narcyz_Witczak-Witaczy%C5%84ski_-_Wachmistrz_Kobyla%C5%84ski_w_Szpitalu_Ujazdowskim_%28107-52-1%29.jpg/220px-Narcyz_Witczak-Witaczy%C5%84ski_-_Wachmistrz_Kobyla%C5%84ski_w_Szpitalu_Ujazdowskim_%28107-52-1%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Narcyz_Witczak-Witaczy%C5%84ski_-_Wachmistrz_Kobyla%C5%84ski_w_Szpitalu_Ujazdowskim_%28107-52-3%29.jpg/220px-Narcyz_Witczak-Witaczy%C5%84ski_-_Wachmistrz_Kobyla%C5%84ski_w_Szpitalu_Ujazdowskim_%28107-52-3%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/Trasa_ewakuacji_Szpitala_Ujazdowskiego_1944.png/220px-Trasa_ewakuacji_Szpitala_Ujazdowskiego_1944.png)
Szpital Ujazdowski w Warszawie – najstarszy i największy szpital wojskowy w Polsce, utworzony ok. 1792 roku w byłym zamku królewskim w Ujazdowie (Zamek Ujazdowski), rozwiązany w styczniu 1945 roku, po ewakuacji do Krakowa.
Historia szpitala
Wiek XVIII–XIX
Około 1772 roku Stanisław August Poniatowski ostatecznie wstrzymał przebudowę Zamku Ujazdowskiego, a w roku 1784 oddał go miastu, przeznaczając na koszary Gwardii Pieszej Litewskiej[a].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1d/GBL_Jazd%C3%B3w_1a.jpg/220px-GBL_Jazd%C3%B3w_1a.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6a/Budynek_przy_ul._Jazd%C3%B3w_5_w_Warszawie_2023.jpg/220px-Budynek_przy_ul._Jazd%C3%B3w_5_w_Warszawie_2023.jpg)
W czasie prac adaptacyjnych rozbudowywano oficyny (powstały pawilony z wewnętrznymi dziedzińcami), dobudowywano stajnie, wozownię i lazaret. Tadeusz Kościuszko (zob. Insurekcja kościuszkowska, 1792–1794) planował przeznaczenie na lazaret również koszar, jednak do realizacji tego zamierzenia doszło ostatecznie dopiero w roku 1809. W Zamku powstał stały szpital wojskowy[3]. W roku 1818 z rozkazu księcia Konstantego Romanowa utworzono Szpital Główny Wojskowy, nazwany „Szpitalem Ujazdowskim”. W połowie XIX w. Rosjanie zbudowali w pobliżu zamku kilka dodatkowych budynków[4]. W końcu XIX w. szpital ponownie rozszerzono, wznosząc 20 nowych pawilonów z czerwonej cegły (na terenach północnych i zachodnich)[2]. Cały kompleks był położony na ogromnym obszarze, po którym kursowała kolejka[4].
W latach 1918–1939
W II Rzeczypospolitej Szpital Ujazdowski był silnie związany z kształceniem kadr Służby Zdrowia[1].
W kampanii wrześniowej 1939 roku
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Mur_ujazdowski.jpg/220px-Mur_ujazdowski.jpg)
Osobny artykuł: Obrona Warszawy (1939).
Podczas obrony Warszawy, 7 września 1939, część personelu szpitala została ewakuowana, co pozbawiło rannych i chorych opieki[5]. Szpital ucierpiał podczas niemieckich nalotów na miasto[6].
Około 600 zmarłych w Szpitalu Ujazdowskim pochowano pod murem terenu szpitala (od strony parku Ujazdowskiego) – na tymczasowym „Cmentarzu Obrońców Warszawy”[b][4].
Po kapitulacji Warszawy (28 września 1939) personel szpitala kontynuował działalność medyczną, prowadzoną w warunkach dużego obciążenia (m.in. przeniesiono do niego w roku 1941 część szpitala św. Ducha, którego budynki zostały zbombardowane[7]). Poza podstawową działalnością medyczną utrzymywał kontakt z Polskim Państwem Podziemnym. W tzw. „Rzeczypospolitej Ujazdowskiej” organizowano szkolenia medyczne lekarzy i pielęgniarek, prowadzono prace badawcze. Edward Loth (prof. UW) zorganizował Zakład Przeszkolenia Inwalidów (uruchomiony w roku 1941) i nowoczesny zakład rehabilitacyjny (jedyną tego rodzaju placówkę w krajach okupowanych[8]). Wydawano fałszywe zaświadczenia o inwalidztwie dla ukrywających się żołnierzy[9]. Pomagano Żydom i innym osobom poszukiwanym przez gestapo[4][c]. Organizowano pomoc jeńcom sowieckim[8][11], których Niemcy umieścili w zachodniej części Ujazdowa, w odrębnym pawilonie obozowym pod strażą, nie zapewniając im podstawowej opieki socjalnej i lekarskiej[8].
W szpitalu pracowało wielu wybitnych lekarzy różnych specjalności, m.in. Jan Krotoski, Teofil Kucharski, Jan Szmurło, Adam Wrzosek[12]. Od roku 1940 do wybuchu powstania (1 sierpnia 1944) komendantem szpitala był płk dr med. Leon Strehl, szef sanitarny Komendy Głównej AK[1].
Do stycznia 1945
W latach okupacji niemieckiej (1939–1945) wielu wykładowców i absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych w Ujazdowie walczyło w szeregach Armii Krajowej, m.in.[13]:
1 sierpnia 1944 roku Leon Strehl przeszedł do Szpitala Maltańskiego, przekazując stanowisko komendanta ppłk prof. Teofilowi Kucharskiemu[1].
W piątym dniu powstania (5 sierpnia 1944) okolicę opanowali Niemcy. Podpalili sąsiednie budynki i zażądali natychmiastowej ewakuacji szpitala. Uformowano kolumnę transportową, złożoną z 1491 osób ze Szpitala Ujazdowskiego, 340 osób ze szpitala św. Ducha oraz z 5 wozów z instrumentami medycznymi, lekami, żywnością, opatrunkami i kasą szpitalną (część zapasów Niemcy przejęli na trasie). Ciężko rannych niesiono na noszach i łóżkach[1][14].
Kolumna wyruszyła rano 6 sierpnia, pod flagami Czerwonego Krzyża (Niemcy dołączyli do niej 350 kobiet, przetrzymywanych jako zakładniczki w gmachu Sejmu)[1].
Trasa kolumny prowadziła ulicą Górnośląską, Myśliwiecką, Łazienkowską i Chełmską (przy ulicy Czerniakowskiej sanitariuszy wspomogła ludność cywilna). Noc spędzono pod gołym niebem na terenach parku Sobieskiego i obiektów Klubu Sportowego „Legia”[14]. Z serdecznym przyjęciem spotkano się w Zakładzie Sióstr Opatrzności Bożej przy ul. Chełmskiej 19 (w pobliżu Kościoła św. Kazimierza). Z pomocą sióstr i okolicznej ludności szpital został wyposażony w niezbędny sprzęt, leki, środki opatrunkowe. W końcu sierpnia był jedyną placówką medyczną w tej okolicy. Leczono setki rannych, w tym również jeńców niemieckich[1].
Szpital działał nadal pod znakami Czerwonego Krzyża, jednak mimo wyraźnego oznakowania 30 sierpnia stał się celem bombardowania. Pod gruzami i w ogniu zginęło ok. 300 osób, w tym 130 rannych. Naloty były powtarzane 11, 14 i 15 września. Zginęło w nich 200 osób. Konieczna była dalsza wędrówka, w mniejszych grupach. Jedna z nich znalazła się przy ul. Dolnej 42. Największa dotarła na Górny Mokotów. Przy ul. Puławskiej 91 utworzono szpital polowy[1]. Został on spalony w czasie pacyfikacji Mokotowa. Zginęło ponad 20 osób[d].
Po kapitulacji powstania (2 października 1944) Szpital Ujazdowski (połączone trzy grupy) działał w Milanówku. W listopadzie 1944 roku został ewakuowany do Krakowa, a w styczniu 1945 roku – rozwiązany[1].
Kadra szpitala
Poniżej przedstawiono oficerów pełniących obowiązki komendanta szpitala i obsadę oficerską szpitala w 1939 roku oraz dalsze losy oficerów i straty w korpusie oficerskim poniesione w czasie II wojny światowej, w szczególności w następstwie zbrodni katyńskiej.
Obsada oficerska Szpitala Szkolnego | |||
---|---|---|---|
Nazwa stanowiska etatowego | Stopień, imię i nazwisko | Okres pełnienia funkcji | Kolejne stanowisko (dalsze losy oficera) |
komendant szpitala | ppłk / płk lek. Antoni Szwojnicki | VI 1930 – XII 1932 | szef sanitarny KOP, †1940 Charków |
płk lek. Kazimierz Jerzy Miszewski | XII 1932 – IV 1934 | stan spoczynku | |
płk lek. dr Jan Garbowski | IV 1934 – IX 1939 | †1940 Charków | |
płk lek. dr Teofil Kucharski | IX 1939 – 31 III 1940[15] | AK, powstanie warszawskie | |
płk lek. dr Leon Strehl | od IV 1945 | AK, powstanie warszawskie | |
w 1939 roku[16][17] | |||
kierownik naukowy pracowni statystyki | płk lek. dr Kazimierz Szalla | był w III 1939 | |
kierownik naukowy oddziału anatomii i patologii | mjr lek. dr Wiktor Kaliciński | †1940 Katyń | |
kierownik naukowy oddziału bakteriologicznego | płk lek. doc. dr Leon Owczarewicz | ||
zastępca kierownika | mjr lek. dr Tadeusz Roman Kawecki | ||
starszy ordynator oddziału ocznego | mjr lek. dr Szczepan Wacek | 1934[18] – IX 1939 | komendant szpitala polowego nr 162[18] |
kierownik naukowy oddziału usznego | płk lek. Roch Brzosko | †1940 Charków | |
starszy ordynator | ppłk lek. dr Stanisław Ankudowicz | AK, powstanie warszawskie | |
kierownik naukowy oddziału nerwowego | płk lek. dr Stefan Mozołowski | †1940 Charków | |
starszy ordynator oddziału nerwowego | mjr lek. dr Witold Zdzisław Tyczka | ||
kierownik naukowy pracowni klinicznej | ppłk lek. dr Kazimierz II Łukasiewicz | ||
kierownik naukowy oddziału psychiatrycznego | ppłk lek. dr Adolf Malinowski | ||
kierownik naukowy oddziału radiologicznego | płk lek. Witold Zawadowski | ||
kierownik naukowy oddziału wewnętrznego | ppłk lek. doc. dr Michał Rosnowski | †1940 Katyń | |
kierownik naukowy oddziału higieny wojennej | ppłk lek. dr Henryk Millak | †1940 Katyń | |
zastępca kierownika | mjr lek. dr Aleksander Cybulski | †1940 Katyń |
Upamiętnienie
W latach 1989 i 1997 na murach zachowanych budynków dawnego Szpitala Ujazdowskiego (inaczej zagospodarowanych) umieszczono – z inicjatywy Polskiego Towarzystwa Lekarskiego (wrzesień 1989) i absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych[19] (listopad 1997) – tablice pamiątkowe.
W roku 1994 powstało Stowarzyszenie Twórców Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie[8], współpracujące z Wojskowym Instytutem Medycznym, który dziedziczy tradycje Centrum Wyszkolenia Sanitarnego (CWS). Stowarzyszenie skupiło byłych pracowników i byłych pacjentów, którzy przystąpili do gromadzenia pamiątek – elementów zaplanowanej ekspozycji. W pracach stowarzyszenia brała aktywny udział prof. Hanna Odrowąż-Szukiewicz, pracująca w okresie okupacji w warszawskich szpitalach wojskowych (1 Okręgowym i Ujazdowskim)[20], autorka m.in. książek „Szaniec Asklepiosa: wspomnienia żołnierzy, pielęgniarek i opiekunek społecznych szpitala Ujazdowskiego 1939-1944” i „Powszednie dni niepowszednich lat”[21]. Pierwszą wystawę eksponatów zorganizowano w roku 2000; w tym samym roku ustawiono przed frontem Zamku głaz z napisem[8]:
UJAZDÓW
NAJSTARSZY TEREN WARSZAWY
PRAWEM CHRONIONY
1262 – 1526 – GRÓD KSIĄŻĄT MAZOWIECKICH
1526 – 1792 – REZYDENCJA KRÓLÓW POLSKICH
1792 – 1944 – SZPITAL UJAZDOWSKI Z LOSAMI OJCZYZNY ZWIĄZANY
UFUNDOWALI W ROKU 2000
UJAZDOWIACY
Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie zostało otwarte w lutym 2003 roku w siedzibie Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski[8]. Pamięć o szpitalu wyrażono również, nadając w 1999 roku nazwę „Aleja Szpitala Ujazdowskiego” pieszej alejce, wytyczonej po wojnie w miejscu dawnych pawilonów szpitalnych, prowadzącej w latach 70. XX w kierunku odbudowanego Zamku Ujazdowskiego, równolegle do nowej Trasy Łazienkowskiej[22]. Uhonorowano też płk. dr. Leona Strehla, nazywając jego imieniem skwer (z głazem pamiątkowym), znajdujący się na tyłach parku Ujazdowskiego (od strony Trasy Łazienkowskiej)[23]. Płk. prof. dr. Edwarda Lotha upamiętnia kamień, na którym napisano m.in. „twórca Zakładu Przeszkolenia Inwalidów Wojennych w Zamku Ujazdowskim”. Kamień ustawiono z okazji obchodów 70. rocznicy śmierci i 130. rocznicy urodzin prof. Lotha[24].
i głaz pamięci o historii Ujazdowa
Uwagi
- ↑ Po przekazaniu pałacu miastu nastąpił podział Ujazdowa wąwozem Agricoli na część miejską i Łazienki Królewskie. Na części dawnych królewskich ogrodów utworzono miejski park Ujazdowski (1893–1896)[2].
- ↑ Szczątki zmarłych ekshumowano w 1950 roku i pochowano na Powązkach[4].
- ↑ Jedna z części komiksu „Bradl” ISBN 978-83-281-1899-7 Tobiasza Piątkowskiego i Marka Oleksickiego (premiera odbyła się 23 stycznia 2017 roku w Muzeum Powstania Warszawskiego) nosi tytuł „Zmartwychwstanie w Szpitalu Ujazdowskim”. Jest fikcyjną opowieścią o historycznie udokumentowanych wydarzeniach, dotyczących działalności Kazimierza Leskiego ps. „Bradl”[10].
- ↑ Źródła informacji o przebiegu likwidacji szpitala przy ul. Puławskiej 91 podano w haśle Pacyfikacja Mokotowa.
- ↑ Tablica upamiętniająca pobyt podchorążych – studentów Wydziału Lekarskiego UW w gmachu Zamku Ujazdowskiego, ufundowana w roku 1997 przez absolwentów Szkoły Podchorążych Sanitarnych, żyjących w Polsce i w Anglii[19].
Przypisy
- ↑ a b c d e f g h i Szpital Ujazdowski. [w:] Portal Szpitale Polowe 1944 [on-line]. Fundacja Warszawskie Szpitale Polowe. [dostęp 2017-02-01].
- ↑ a b Jazdów: historia i pamięć. [w:] strona w portalu Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie [on-line]. Stowarzyszenie Szpitala Ujazdowskiego. [dostęp 2017-02-07].; źródła: Alicja Lutostańska – Willa drewniana Anny Jagiellonki w Ujazdowie; Dzieje kształtowania architektury pałacu w Ujazdowie od 1624 roku, [w:] „Jazdów” pod redakcją Edwarda Rużyłły, Wojskowy Instytut Medyczny, Warszawa 2008.
- ↑ Ewa Gorządek: Zamek Ujazdowski – Historia. [w:] Strona internetowa Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski [on-line]. csw.art.pl. [dostęp 2017-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].
- ↑ a b c d e Jolanta Głodowska: Był tu Szpital Ujazdowski. krajoznawcy.info.pl. [dostęp 2017-02-08].
- ↑ Marian Marek Drozdowski: Alarm dla Warszawy. Ludność cywilna w obronie stolicy we wrześniu 1939 r.. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1969, s. 109–110.
- ↑ Marian Marek Drozdowski: Alarm dla Warszawy. Ludność cywilna w obronie stolicy we wrześniu 1939 r.. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1969, s. 249.
- ↑ Szpital św. Ducha. [w:] Portal Szpitale Polowe 1944 [on-line]. Fundacja Warszawskie Szpitale Polowe. [dostęp 2017-02-10].
- ↑ a b c d e f Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie. [w:] Wirtualna wędrówka przez historię [on-line]. zamekujazdowski.art.pl. [dostęp 2017-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-18)].
- ↑ Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Studium historyczne. Warszawa: Czytelnik, 2010, s. 96. ISBN 978-83-07-03239-9.
- ↑ Brandl – Polak, który oszwabił Niemców. [w:] Strona internetowa Muzeum; Nowa seria komiksowa [on-line]. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2017-02-12].
- ↑ Daniel Kunecki: O Jazdowie. [w:] Domki fińskie. Pamięć osobista, historia, współczesność [on-line]. Stowarzyszenie Pracownia Etnograficzna im. prof. Witolda Dynowskiego. [dostęp 2017-02-12].
- ↑ Medycyna w Powstaniu Warszawskim. [w:] Z okazji 69. rocznicy wybuchu Powstania Warszawskiego – wspomnienie służb medycznych działających w tamtym czasie, ich bohaterstwa i determinacji w ratowaniu ludzkiego życia [on-line]. Departament wojskowej służby zdrowia MON, 2013-08-01. [dostęp 2017-02-10]. [zarchiwizowane z [brak tego adresu] (2015-11-21)].
- ↑ Marek Cieciura, członek Prezydium Zarządu Głównego Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej, przewodniczący Rady Fundacji Polskiego Państwa Podziemnego: Żołnierze Armii Krajowej – wykładowcy i absolwenci Centrum Wyszkolenia Sanitarnego. [w:] Wykaz tabliczek informacyjnych o działalności Armii Krajowej i jej żołnierzach [on-line]. armiakrajowa.org.pl. [dostęp 2017-02-08]. [zarchiwizowane z [brak tego adresu] (2021-04-11)].
- ↑ a b Maria Wiśniewska: Szpitale Warszawskie – Szpitale Powstańcze. [w:] Pamiętnik TLW 2014 [on-line]. Towarzystwo Lekarskie Warszawskie. [dostęp 2017-02-10].
- ↑ Ciesielska 2013 ↓, s. 18.
- ↑ Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 492.
- ↑ Wojtkowiak 1973 ↓, s. 333–334.
- ↑ a b Ciesielska 2013 ↓, s. 17.
- ↑ a b Edward Rużyłło: Studenci medycyny – podchorążowie z Ujazdowa. [w:] Serwis Etyka, Prawo i Medycyna [on-line]. etyka.doktorzy.pl. [dostęp 2017-02-13].; Opracowanie na podstawie tekstu zamieszczonego w biuletynie „Z życia Akademii Medycznej w Warszawie” nr 3(82) z 1999 roku.
- ↑ Hanna Maria Odrowąż-Szukiewicz. [w:] Powstańcze biogramy [on-line]. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2017-02-11].
- ↑ Hanna Odrowąż-Szukiewicz – o autorze. [w:] Lubimyczytać.pl [on-line]. [dostęp 2017-02-11].
- ↑ Aleja Szpitala Ujazdowskiego. [w:] Warszawikia; Wszystko o Warszawie [on-line]. [dostęp 2017-02-11].
- ↑ Skwer płk. dr. Leona Strehla. [w:] Polska Niezwykla.pl [on-line]. Polska Niezwykła. [dostęp 2017-02-11].
- ↑ Stowarzyszenie Twórców Muzeum Zamku i Szpitala Wojskowego na Ujazdowie. „Acta Medicorum Polonorum”. 4, s. 213–214, 2014. Uniwersytet Medyczny w Poznaniu, Katedra i Zakład Historii Nauk Medycznych. ISSN 2083-0343.
Bibliografia
- Maria Ciesielska. Szczepan Wacek (1895-1980) – lekarz, żołnierz, więzień. „Acta Medicorum Polonorum”. 3, 2013. Poznań: Katedra i Zakład Historii Nauk Medycznych Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. ISSN 2083-0343.
- Stefan Rudzki: Dziesięciolecie Szpitala Ujazdowskiego 1918–1928. Wygłoszono na uroczystej akademji Szkoły Podchorążych Sanitarnych 4.XI.1928. Warszawa: Lekarz Wojskowy, 1929.
- Ryszard Rybka, Kamil Stepan: Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939. Kraków: Fundacja CDCN, 2006. ISBN 978-83-7188-899-1.
- Stefan Wojtkowiak: Lancet i karabin. Dzieje szkolnictwa medycznego w Wojsku Polskim. Warszawa: Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, 1973.