Wawrzynowate
![]() Wawrzyn szlachetny | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | magnoliopodobne | ||
Rząd | wawrzynowce | ||
Rodzina | wawrzynowate | ||
Nazwa systematyczna | |||
Lauraceae Juss. Gen. Pl.: 80. 4 Aug 1789 | |||
Synonimy | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Persea_flowerdiagram.png/220px-Persea_flowerdiagram.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/1/1d/Avocado.jpeg)
Wawrzynowate, laurowate (Lauraceae Juss.) – rodzina głównie drzew i krzewów należąca do rzędu wawrzynowców (Laurales). Należy tu około 50 rodzajów i około 2850[2]–3000[4] gatunków. Są to rośliny strefy tropikalnej i subtropikalnej, najbardziej zróżnicowane w Azji Południowo-Wschodniej i Ameryce Północnej. Najdalej od równika sięgają wschodniej Kanady, południowego Chile, Nowej Zelandii[5]. We florze Polski brak przedstawicieli tej rodziny. W Europie rosną tylko w obszarze śródziemnomorskim[5]. Rośliny te są istotnym składnikiem lasów równikowych i lasów twardolistnych[6].
Liczni przedstawiciele to ważne rośliny użytkowe. Owoców zwanych awokado dostarcza smaczliwka wdzięczna Persea americana, ale też i inne gatunki z tego rodzaju uprawiane są dla jadalnych owoców (P. leiogyna i P. schiedeana). Cynamonowiec cejloński Cinnamomum verum dostarcza przyprawy – cynamonu. Cynamonowiec kamforowy C. camphora dostarcza kamfory i olejku kamforowego. Wykorzystywane jako przyprawy i leczniczo są także inne gatunki z tego rodzaju. Z Brazylii pochodzą stosowane do pozyskiwania różnych olejków eterycznych i przypraw takie gatunki użytkowe jak Aniba rosaeodora, Dicypellium caryophyllatum i Ocotea odorifera. Skórzaste liście wawrzynu szlachetnego Laurus nobilis wykorzystywane są jako przyprawa o nazwie liść laurowy. Liście sasafrasu lekarskiego Sassafras albidum wykorzystywane są do celów kulinarnych i leczniczych. Liczne gatunki dostarczają cenionego drewna użytkowego[6], zwłaszcza Endiandra palmerstonii, Persea nanmu (drewno poszukiwane w Chinach jako surowiec do wyrobu trumien)[5], przedstawiciele rodzajów Litsea i Ocotea[4], których część z powodu nadmiernego pozyskania z natury stało się gatunkami zagrożonymi[5]. Rośliny z rodzajów wawrzyn Laurus i lindera Lindera sadzone są jako ozdobne[7].
Morfologia
- Pokrój
- Niemal wyłącznie drzewa, także osiągające okazałe rozmiary[7], i krzewy. Wyjątkiem jest australijski rodzaj Cassytha do którego należą zielne, pasożytnicze pnącza owijające się wokół podpór i wytwarzające ssawki[5][6]. Na ogół są to rośliny aromatyczne[8].
- Liście
- Skrętoległe (wyjątkowo naprzeciwległe lub okółkowe), skórzaste, niemal zawsze wiecznie zielone, całkowite, całobrzegie (tylko u sasafras klapowane), ogonkowe, bez przylistków. W blaszkach posiadają prześwitujące komórki wydzielnicze, w których zbierają się olejki eteryczne[4]. Tylko u Cassytha liście zredukowane do łusek[5].
- Kwiaty
- Na ogół są drobne, żółtawe, zielonkawe lub białawe, promieniste[7][4], zwykle wonne[4], obupłciowe, rzadziej jednopłciowe (rośliny w takim wypadku jedno- lub dwupienne). Rzadko wyrastają pojedynczo, zwykle zebrane są kwiatostany wierzchotkowe i groniaste, często baldachokształtne, wsparte podsadkami[4]. Listki okwiatu nie są zróżnicowane na kielich i koronę. W jednym okółku występują najczęściej trzy, rzadziej dwa lub cztery listki i takich okółków występuje różna liczba u różnych gatunków[7], najczęściej dwa, rzadziej trzy lub jeden[4]. Czasem listki z różnych okółków różnią się wielkością[6]. Pręcików zazwyczaj jest 9, rzadziej inna liczba od trzech do 26. Pręciki są wolne, podobnej długości[4], ustawione po trzy w okółkach[6]. Rzadko wszystkie okółki są płodne i część, zwykle z górnego okółka wykształca się jako prątniczki. U podstawy części pręcików występują gruczołowate wyrostki. Pylniki otwierają się dwiema lub czterema bocznymi klapami[6]. Słupkowie powstaje z trzech owocolistków, z których tylko jeden jest jednak płodny[6]. Zalążnia jest położona górnie (dolna tylko u Hypodaphnis). Szyjka słupka wyraźna, zakończona znamieniem[4]. W zalążni rozwija się pojedynczy, gruboośrodkowy zalążek[6].
- Owoce
- Mięsiste (rzadko niemięsiste[8]) pestkowce i jagody, mniej lub bardziej osadzone w mięśniejącym dnie kwiatowym. Zawierają pojedyncze nasiono z dobrze rozwiniętym zarodkiem i okazałymi liścieniami[5], natomiast pozbawione są bielma[8].
Systematyka
Rośliny z tej rodziny odgrywały istotną rolę we florze okresu kredy, przy czym szereg współczesnych rodzajów znanych jest też ze skamielin z tego okresu. Najstarsze skamieniałości mają około 100 milionów lat, a więc pochodzą z granicy dolnej i górnej kredy[5]. We wszystkich istotnych systemach klasyfikacyjnych rodzina sytuowana jest w rzędzie wawrzynowców Laurales w obrębie podklasy Magnoliidae[4].
Rodzina jest tradycyjnie dzielona na dwie podrodziny: Cassythoideae (z rodzajem Cassytha) i Lauroideae obejmującą resztę przedstawicieli[4]. W niektórych ujęciach wyodrębnia się Cassythaceae nawet jako odrębną rodzinę[8]. Współcześnie jednak badania genetyczne wykazały, że kladem bazalnym w obrębie wawrzynowatych jest jedyny przedstawiciel tej rodziny ze słupkiem dolnym – Hypodaphnis zenkeri, wyodrębniany w efekcie w randze podrodziny Hypodaphnideae Reveal[2][5]. Kolejna linia rozwojowa nazywana jest podrodziną Cryptocaryeae Nees i obejmuje 6 rodzajów (w tym np. Cryptocarya, Beilschmiedia, Endiandra). Dopiero kolejny klad tworzy Cassytha zagnieżdżona w efekcie mocno w głębi rodziny[2].
- Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG IV z 2016)[2]
wawrzynowce |
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- Wykaz rodzajów[9]
- Actinodaphne Nees
- Aiouea Aublet
- Alseodaphne Nees
- Anaueria Kostermans
- Aniba Aublet
- Apollonias Nees
- Aspidostemon Rohwer & H. G. Richt.
- Beilschmiedia Nees
- Caryodaphnopsis Airy Shaw
- Cassytha L.
- Chlorocardium Rohwer et al.
- Cinnadenia Kostermans
- Cinnamomum Schaeff. – cynamonowiec
- Cryptocarya R. Brown
- Dahlgrenodendron J. J. M. van der Merwe & A. E. van Wyk
- Damburneya Rafinesque
- Dehaasia Blume
- Dicypellium Nees & Martius
- Dodecadenia Nees
- Endiandra R. Brown
- Endlicheria Nees
- Eusideroxylon Teijsmann & Binn.
- Hypodaphnis Stapf
- Kubitzkia van der Werff
- Laurus L. – wawrzyn
- Licaria Aublet
- Lindera Thunb. – lindera
- Litsea Lam.
- Mezilaurus Taub.
- Micropora J. D. Hooker
- Nectandra Rottb.
- Neocinnamomum H. Liu
- Neolitsea (Bentham) Merrill
- Nothaphoebe Blume
- Ocotea Aublet
- Paraia Rohwer et al.
- Parasassafras D. G. Long
- Persea Mill. – smaczliwka
- Phoebe Nees
- Phyllostemonodaphne Kostermans
- Pleurothyrium Nees
- Potameia Thouars
- Potoxylon Kostermans
- Povedadaphne W. C. Burger
- Rhodostemonodaphne Rohwer & Kubitzki
- Sassafras Nees – sasafras
- Sinosassafras H. W. Li
- Temmodaphne Kostermans
- Triadodaphne Kostermans
- Umbellularia (Nees) Nuttall
- Urbanodendron Mez
- Williamodendron Kubitzki & H. G. Richt.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b c d e Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2019-04-26] (ang.).
- ↑ Family Lauraceae Juss., nom. cons.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2019-04-26].
- ↑ a b c d e f g h i j k Gurcharan Singh: Plant Systematics. Enfield: Science Publishers, 2004, s. 323-324. ISBN 1-57808-351-6.
- ↑ a b c d e f g h i Maarten J. M. Christenhusz, Michael F. Fay, Mark W. Chase: Plants of the World: An Illustrated Encyclopedia of Vascular Plants. Richmond, Chicago: Kew Publishing, The University of Chicago Press, 2017, s. 112-114. ISBN 978-1842466346.
- ↑ a b c d e f g h Wielka Encyklopedia Przyrody. Rośliny kwiatowe 1. Warszawa: Muza SA, 1998, s. 45-48. ISBN 83-7079-778-4.
- ↑ a b c d Heywood V. H., Brummitt R. K., Culham A., Seberg O.: Flowering plant families of the world. Ontario: Firely Books, 2007, s. 182-183. ISBN 1-55407-206-9. (ang.).
- ↑ a b c d L. Watson, M.J. Dallwitz: Lauraceae Juss.. [w:] The Families of Angiosperms [on-line]. delta-intkey.com. [dostęp 2019-04-26].
- ↑ List of Genera in LAURACEAE, [w:] Vascular plant families and genera, Kew Gardens & Missouri Botanical Garden [dostęp 2019-04-26] (ang.).
- Britannica: plant/Lauraceae
- SNL: laurbærfamilien
- EoL: 4308
- Flora of China: 10479
- Flora of North America: 10479
- GBIF: 6688
- identyfikator iNaturalist: 48809
- IPNI: 30000569-2
- ITIS: 18145
- NCBI: 3433
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30000569-2
- Tela Botanica: 100972
- identyfikator Tropicos: 42000016
- identyfikator taksonu Fossilworks: 53510
- CoL: BTB