Tatabánya
![]() Widok na Tatabányę | |||||
| |||||
Państwo |
| ||||
---|---|---|---|---|---|
Komitat | |||||
Burmistrz | Szűcsné Posztovics Ilona (p.o.) | ||||
Powierzchnia | 91,42 km² | ||||
Populacja (I 2012) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Nr kierunkowy | 34 | ||||
Kod pocztowy | 2800 | ||||
Położenie na mapie Węgier ![]() | |||||
![]() | |||||
| |||||
| |||||
Strona internetowa |
Tatabánya – miasto na prawach powiatu, położone w komitacie Komárom-Esztergom.
Położenie
Miasto położone jest w południowej części komitatu, w dolinie między wzgórzami Gerecse i Vértes, 55 km na zachód od Budapesztu. Z powodu swojego położenia Tatabánya stała się ważnym krajowym węzłem komunikacyjnym. Na jej obrzeżach przebiega autostrada M1 Budapeszt-Wiedeń, przez nią przebiega także linia kolejowa łącząca te dwie stolice. Linie autobusowe łączą miasto ze wszystkimi okolicznymi miejscowościami i najważniejszymi miastami Węgier.
Historia
Obszar dzisiejszej Tatabányi był zasiedlony od czasów prehistorycznych. Liczne znaleziska dowodzą, że ludzie żyli tu nieprzerwanie od epoki kamienia. Węgrzy, przybywający tu w czasie zasiedlania ojczyzny (hónfoglalás), już zastali tu liczne i zróżnicowane etnicznie plemiona. Osadę Bánhida (ob. część Tatabányi wspomina się w dokumentach z 1288 roku. Wkrótce w jej okolicy powstają następne osady, dziś również należące do Tatabányi: Alsógalla i Felsőgalla. Region szybko się zaludniał dzięki bliskości twierdz (np. w Tata) – rozwijało się rzemiosło, rolnictwo i handel.
W średniowieczu region został dotknięty przez liczne klęski żywiołowe, zaś w wieku XVI zajęli go Turcy. Podczas Reformacji mieszkańcy przyjęli wyznania protestanckie i pobudowali swoje świątynie. Po odejściu Turków z Węgier po pokoju karłowickim (1699) region stał się częścią majątku rodziny Esterházych, która osiedlała tu licznych katolików niemieckich i słowackich, w wyniku czego ludność regionu stała się w przeważającej większości katolicka.
Spis ludności przeprowadzony w latach 80. XVIII wieku wykazał, że w Alsógalla mieszkało 580 osób, a w Felsőgalla – 842 osoby. W tym czasie odkryto tu pokłady węgla, co dość szybko zmieniło życie regionu. Do końca XIX w. większość miejscowej ludności zajmowała się rolnictwem, ale w roku 1891 powstało Węgierskie Towarzystwo Kopalni Węgla Kamiennego, które miało dbać o rozwój górnictwa i przemysłu metalowego. Na święta Bożego Narodzenia 1896 wyjechał na powierzchnię pierwszy wózek węgla[1], – zasobność pokładu szacowano na ok. 100 lat. Koło kopalni powstała kolonia, która w ciągu kilku lat została przyłączona do Alsógalla. We wrześniu 1902 roku Alsógalla stała się oddzielną gminą, która w maju 1903 r. przyjęła nazwę Tatabánya (Tata – pobliskie miasto – siedziba rodziny Esterházych, bánya – węg. „kopalnia”). Życie mieszkańców znacznie się ożywiło, powstały lokalne gazety, organizacje kulturalne i społeczne.
Krótko po upadku Węgierskiej Republiki Rad, 6 września 1919 roku górnicy z Tatabányi zaprotestowali przeciw wprowadzonemu przez rząd drastycznemu wzrostowi czasu pracy i seryjnym zatrzymaniom przywódców związków zawodowych. Wezwana przez dyrekcję żandarmeria strzelała do protestujących, w wyniku czego wielu robotników zginęło, wielu też zostało rannych. Na pamiątkę tej tragedii w 1950 roku uchwalono Dzień Górnika, który obchodzi się na Węgrzech 6 września. [1] [2]
Połączenie gmin
Już przed II wojną światową wspominano o planach połączenia gmin górniczych koło Tata. Już wtedy kopalnie tam się znajdujące były intensywnie eksploatowane.
Latem 1945 roku z inicjatywy mieszkańców powstała w Tatabányi komisja rewindykacyjna, działająca obok komisji powiatowej w Tata. Jesienią zaś Ministerstwo Spraw Wewnętrznych zaczęło przygotowywać połączenie czterech gmin górniczych. 10 listopada rejent tych gmin spotkał się w Tata z przedstawicielem Ministerstwa, w wyniku czego ustalono warunki połączenia.
Na decyzję silnie wpłynęły szkody poczynione przez II wojnę światową – odbudowanie kosztowało dużo pieniędzy, czasu i energii. Gminy bały się utracenia samodzielności i zejścia w cień. Największych szkód doznała gmina Bánhida, ale po długich negocjacjach zgodziła się na połączenie. Z kolei 24 listopada zgodę cofnęła Alsógalla, bo rozporządzała ona infrastrukturą na najwyższym poziomie, a budynki były w najlepszym stanie, dlatego gmina bała się, że połączenie spowolni jej rozwój. Po kolejnych rozmowach, 24 czerwca 1946 roku wyraziła zgodę na połączenie.
Teraz przyszedł czas na sprawy organizacyjne. 1 października 1946 przedstawiciele czterech gmin wspólnie omówili sytuację majątkową i administracyjną. Wybrano nową radę miasta Tatabánya: składała się z 60 osób, z czego 30 należało do WPK, 25 do MSzDP, jedna do Niezależnej Partii Drobnych Rolników (FKgP), zaś 4 były przedstawicielami związków zawodowych. 10 października 1947 roku cztery gminy (Tatabánya, Alsógalla, Felsőgalla, Bánhida) ostatecznie przekształciły się w miasto.
Stolica komitatu
Po 1945 roku stolicą komitatu Komárom-Esztergom był Esztergom, ale kierownictwo komitatu wnioskowało o zmianę stolicy ze względu na słabe połączenie miasta, położonego nie tylko na pograniczu komitatu, ale i na granicy państwa. W 1948 roku zadecydowano, że stolicą komitatu zostanie Tata lub Tatabánya. W 1950 roku Rada ds. Gospodarki Narodowej przychyliła się do kandydatury Tatabányi ze względu na prężnie rozwijające się tam górnictwo i łatwy dojazd do miasta.
Po II wojnie światowej i odbudowie dawnych zakładów i budynków, otwarto również kopalnie. Miało to znaczny wpływ na wzrost liczby ludności, która osiągnęła swój szczyt w latach 80., wynosząc 80 tys. Przemysłowy charakter miasta został w latach 80. już ostatecznie określony. Dominowało górnictwo i przemysł ciężki.
Po przemianach ustrojowych nastąpiło powolne przekształcanie się struktury gospodarczej Tatabányi. Na znaczeniu zyskiwały przedsiębiorstwa paliwowe, produkujące sprzęt medyczny oraz części samochodowe (szyby, obręcze kół). W roku 2009 na 500 hektarach powierzchni miasta znajdowało się ok. 25 średnich i dużych przedsiębiorstw, zatrudniających ok. 13 tys. osób.
W roku 1991 Tatabánya stała się miastem na prawach komitatu.
W latach 2007–2008 otwarto w Tatabányi dwie galerie handlowe: Vértes Center i Omega Park.
Polska mniejszość w Tatabányi
Komitat Komárom-Esztergom (a w nim miasta Komárom i Tatabánya) jest jednym z głównych (po Budapeszcie) skupisk Polonii węgierskiej[2].
Dzielnice
1 października 1947 roku cztery gminy: Bánhida, Felsőgalla, Alsógalla i Tatabánya połączyły się w jedno miasto.
Dzielnice śródmiejskie (obecnie): Alsógalla, Bánhida, Felsőgalla, Kertváros, Óváros (starówka – dawna Tatabánya), Újtelep, Dózsakert, Újváros, Sárberek, Gál István-lakótelep.
Przedmieścia: Csákányospuszta, Síkvölgypuszta, Szőlőhegy.
Infrastruktura
W roku 2000 liczba gospodarstw domowych w Tatabányi wynosiła ponad 30 tys. Z tego ponad 90% jest skomunalizowanych, a 12% podłączonych do sieci gazowej (większość kuchni na Węgrzech jest elektryczna). 60% gospodarstw jest ogrzewanych z sieci (podobnie jak większość na Węgrzech – gazem) oraz posiada telefon. Prawie wszędzie jest telewizja kablowa. 98% dróg jest asfaltowych. Dobrze działa komunikacja masowa i wywóz śmieci.
Edukacja
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/K%C3%B6lcsey_Ferenc_%C3%81ltal%C3%A1nos_Iskola%2C_2017_Tatab%C3%A1nya.jpg/220px-K%C3%B6lcsey_Ferenc_%C3%81ltal%C3%A1nos_Iskola%2C_2017_Tatab%C3%A1nya.jpg)
Do połowy XX wieku poziom kształcenia w mieście był uznawany za przeciętny. Jednak rozwój górnictwa spowodował, że w porównaniu ze średnią krajową znacznie spadła liczba kończących szkoły podstawowe. Pod koniec wieku sytuacja znów się zmieniła – coraz więcej osób kończyło szkoły średnie. W mieście jest 5 żłobków, 18 przedszkoli, 16 szkół podstawowych i 10 średnich. W roku 1992 powstała Szkoła Główna Nauk o Handlu, przez kilka lat była też obecna filia Szkoły Głównej im. Dénesa Gábora – ogólnokrajowej szkoły wyższej o profilu inżyniersko-menedżerskim.
Kultura i sport
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/A_tatab%C3%A1nyai_J%C3%A1szai_Mari_Sz%C3%ADnh%C3%A1z_l%C3%A9gi_fot%C3%B3ja.jpg/220px-A_tatab%C3%A1nyai_J%C3%A1szai_Mari_Sz%C3%ADnh%C3%A1z_l%C3%A9gi_fot%C3%B3ja.jpg)
Największą instytucją kulturalną w Tatabányi jest Teatr im. Mari Jászai(inne języki)[3]. Poza tym są liczne domy kultury, centra młodzieżowe, biblioteki i muzea. W mieście regularnie odbywają się imprezy kulturalno-rozrywkowe, z których najbardziej znany jest Szentivánéji Karnevál (23/24 czerwca – odpowiednik polskiej Nocy Świętojańskiej) i Dzień Górnika (6 września – jedną z konkurencji jest tam wyścig wózków do wywożenia węgla).
W roku 1910 powstał Górniczy Klub Sportowy (Tatabányai Bányász Sport Club – TBSC). Jest w mieście kilka klubów, w których działali sportowcy znani w całej Europie. Drużyna piłkarska FC Tatabánya gra obecnie w II lidze, ale szczypiorniści (Tatabánya Carbonex KC) i siatkarki (Tatabányai Volán SE) grają w I lidze.
W Tatabányi znajduje się szpital św. Barbary (szpital komitacki), do którego należy łaźnia, specjalizująca się w leczeniu schorzeń reumatycznych.
Gospodarka
W końcu lat 60. XX wieku najważniejszą gałęzią przemysłu w mieście było górnictwo i gałęzie pokrewne. Po przemianach ustrojowych sprywatyzowano dogorywające górnictwo, powstały firmy miejscowe, a także międzynarodowe (gł. związane z motoryzacją i logistyką). W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, chemiczny, cementowy oraz drzewny[4].
Zabytki i obiekty warte obejrzenia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Turul-Tb-front.jpg/220px-Turul-Tb-front.jpg)
W Tatabányi, która jest miastem przemysłowym, nie można znaleźć wielu obiektów godnych obejrzenia, jest jednak kilka zabytkowych budynków, pomników przemysłu i dzieł sztuki nowoczesnej.
Muzea
- Muzeum miejskie w Domu Kultury – wystawa poświęcona dziejom regionu i zbiory etnograficzne Lajosa Boglára z Ameryki Południowej;
- Muzeum Górnictwa – skansen przemysłowy na terenie szybu nr 15, domy górników, muzeum dziejów szkolnictwa
Budynki, pomniki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/39/%C3%93v%C3%A1rosi_Szent_Istv%C3%A1n_templom%2C_Tatab%C3%A1nya05.jpg/220px-%C3%93v%C3%A1rosi_Szent_Istv%C3%A1n_templom%2C_Tatab%C3%A1nya05.jpg)
- Pomnik Turula na Kamiennej Górze (Kő-hegy); Turul był legendarnym ptakiem, który doprowadził Węgrów do Panonii w IX wieku
- Pomnik Męczenników Katynia w Tatabánya
- Dom Ludowy – Teatr im. Mari Jászai
- „Dom tulipanów”
- kościół św. Michała w Bánhida[5]
- kościół św. Stefana[6]
- kościół reformowany w Bánhida
- wieża widokowa Ranzinger
Atrakcje naturalne
- Jaskinia Selima i wzgórza Gerecse – miejsca ciekawe dla lubiących turystykę pieszą;
- Park w starówce.
Instalacje współczesne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5a/Memorial_of_the_Katyn_massacre%2C_2017_Tatab%C3%A1nya.jpg/220px-Memorial_of_the_Katyn_massacre%2C_2017_Tatab%C3%A1nya.jpg)
- Jezioro w środku miasta, z wyspą pośrodku, na której znajduje się zegar słoneczny autorstwa László Szunyogha
- Pomnik ofiar I wojny światowej w centrum Bánhida
- Pomnik Męczenników Katynia w Tatabánya
- Pomnik poety węgierskiego Endre Adya autorstwa Miklósa Melocco przed Szkołą Główną Nauk o Handlu[7]
- Pomnik św. Stefana autorstwa László Varkolya w centrum Felsőgalla
- Pomnik powstania węgierskiego 1848 z 2016 r.
- Pomnik powstania węgierskiego 1956 z 2004 r.
- Łaźnia Tatabányai Gyémánt Fürdő
Urodzili się w Tatabányi
- 1926 – Márta Záray, tancerka i piosenkarka
- 1948 – Judit Droppa, projektantka mody
- 1949 – Gábor Reviczky, aktor teatralny
- 1951 – Ádám Faludi, pisarz
- 1952 – János Voga, piosenkarz, nauczyciel, prezenter radiowy
- 1962 – László Palik, dziennikarz sportowy, kierwoca wyścigowy, prezes Hungaroring[8]
- 1963 – József Kiprich, piłkarz, 70-krotny reprezentant kraju
- 1966 – Eszter Nagy-Kálózy, aktorka[9]
- 1975 – Viktor Kassai, piłkarski sędzia międzynarodowy
- 1976 – Ildikó Sós, piłkarka wodna, reprezentantka kraju
- 1977
- Bernadett Ferling, szczypiornistka, reprezentantka kraju
- Nóra Medvegy, szachistka
- 1979 – Miklós Fehér, piłkarz, reprezentant kraju
- 1982 – Ottó Kinizsi, aktor, reżyser, dramaturg
- 1984 – Orsolya Herr, szczypiornistka, bramkarka, reprezentantka kraju
Miasta partnerskie
Aalen, Niemcy
Arad, Rumunia
Będzin, Polska
Christchurch, Wielka Brytania
Fairfield, Stany Zjednoczone
Iżewsk, Rosja
Nové Zámky, Słowacja
Odorheiu Secuiesc, Rumunia
Pazardżik, Bułgaria
Saint-Ghislain, Belgia
Saint-Lô, Francja
Bibliografia
- Węgierski Urząd Statystyczny
Galeria zdjęć
- Fragment miasta
- Tulipanowy dom
- Pomnik powstania węgierskiego 1848
- Siedziba komitatu (architektura socrealistyczna)
- Hotel Árpád
- Szkoła Główna Nauk o Handlu (MÜTF)
Przypisy
- ↑ Városunk Tatabánya.hu – I. akna – gróf Esterházy Ferenc akna. varosunktatabanya.hu. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-03)]..
- ↑ Strona internetowa miasta.
- ↑ VárosunkTatabánya.hu – Népház. varosunktatabanya.hu. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-03)]..
- ↑ Tatabánya, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-08-22] .
- ↑ VárosunkTatabánya.hu – Bánhidai katolikus templom. [dostęp 2010-07-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-04-02)].
- ↑ VárosunkTatabánya.hu – Szent István templom. [dostęp 2010-07-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-05-18)].
- ↑ VárosunkTatabánya.hu – Melocco Miklós: Ady Endre.
- ↑ Palik LĂĄszlĂł - VĂĄrosunk, TatabĂĄnya [online], varosunktatabanya.hu [dostęp 2024-04-26] [zarchiwizowane z adresu 2007-04-22] .
- ↑ http://www.varosunktatabanya.hu/vt01013097.html
Linki zewnętrzne (po węgiersku)
- Strona internetowa Tatabányi
- Portal o mieście i okolicach
- Plan miasta Tatabánya (utcakereső.hu)
- Szkoła Główna Nauk o Handlu
- Galeria zdjęć
- Tatabánya na starych zdjęciach. banyasztelepulesek.hu. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-11)].
- PWN: 3985640
- Britannica: place/Tatabanya
- Catalana: 0067440
- DSDE: Tatabánya