Szczurowa
wieś | |||
![]() Kościół św. Bartłomieja Apostoła | |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | brzeski | ||
Gmina | Szczurowa | ||
Liczba ludności (2021) | 1606[2] | ||
Strefa numeracyjna | 14 | ||
Kod pocztowy | 32-820[3] | ||
Tablice rejestracyjne | KBR | ||
SIMC | 0831942 | ||
Położenie na mapie gminy Szczurowa ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa małopolskiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu brzeskiego ![]() | |||
![]() | |||
|
![]() | Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Szczurowa |
Szczurowa – wieś w powiecie brzeskim w województwie małopolskim, siedziba gminy Szczurowa oraz parafii św. Bartłomieja Apostoła. Wieś leży u zbiegu dróg wojewódzkich 964 i 768.
Szczurowa uzyskała lokację miejską w 1785 roku, zdegradowana w 1933 roku[4].
Części wsi
SIMC | Nazwa | Rodzaj |
---|---|---|
0831988 | Brzezinki | przysiółek |
0831959 | Myślenice | część wsi |
0831965 | Podrylowa | część wsi |
0831971 | Wągroda | część wsi |
0831994 | Włoszyn | przysiółek |
0832002 | Zakręcie | przysiółek |
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1f/Cmentarz_wojenny_nr_264_-_Szczurowa_kwatera_2.2.jpg/240px-Cmentarz_wojenny_nr_264_-_Szczurowa_kwatera_2.2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Szczurowa._Zesp%C3%B3%C5%82_dworski1.jpg/240px-Szczurowa._Zesp%C3%B3%C5%82_dworski1.jpg)
Do XIX wieku
Pierwsze wzmianki na temat ziemi szczurowskiej pojawiają się w testamencie Bolesława Krzywoustego; wspomniana jest tam ona jako część ziemi sandomierskiej, która po 1138 roku trafiła pod władanie Henryka Sandomierskiego[8]. Powstanie wsi w Szczurowej datuje się natomiast na 1338 rok, kiedy to biskup Jan Grot rozporządzający należącymi do biskupstwa krakowskiego terenami nawiązał z sołtysem pobliskich Niedzielisk umowę zezwalającą na wykarczowanie lasu nazywanego Szczurowa w celu lokacji w jego miejscu wsi na prawie niemieckim. W chwili założenia, Szczurowa miała powierzchnię 40 łanów, a na jej terenie znajdowały się młyn i karczma[8]. Erygowano w niej również parafię uposażoną w dwa łany ziemi, a także wybudowano drewniany orientowany kościół[9].
Od 1596 roku w Szczurowej istniała szkoła parafialna, natomiast w 1615 biskup Piotr Tylicki wyposażył w niej szpital – Dom Ubogich[8].
Szczurowa była wsią biskupstwa krakowskiego w województwie sandomierskim w ostatniej ćwierci XVI wieku[10]. Pierwszym prywatnym właścicielem wsi został w 1827 roku Jan Popowich (zm. 1838) - komornik sądu szlacheckiego w Tarnowie, po nim zaś Szczurową odziedziczył jego siostrzeniec - Jan Truskawski[11]. Później, w pierwszej połowie XIX wieku (przed 1846 rokiem) przeszła w ręce polskiego ziemiaństwa: Ignacego i Anastazji Zielińskich, a następnie – po śmierci Ignacego w 1854 i drugim małżeństwie Anastazji – Kępińskich[11].
XIX wiek
Rabacja galicyjska
W 1846 roku Szczurową ominęła rabacja galicyjska zbierająca w okolicznych miejscowościach krwawe żniwo; stało się to za sprawą mandatariusza dziedzica Zielińskiego, który powstrzymał rozruchy chłopskie oraz faktu, że Ignacy i Anastazja mieszkali wówczas w drugim należącym do nich dominium – Moszczanicy[12].
Rozwój Szczurowej za rządów Anastazji i Jana Kępińskich
Do połowy XIX wieku Szczurowa była ubogą miejscowością zamieszkiwaną przez chłopstwo[13][14]. Sytuacja wsi zmieniła się jednak, gdy w latach 50 XIX wieku osiedli w niej jej właściciele – Anastazja i Jan Kępińscy, pod których zarządem Szczurowa szybko przekształciła się w dobrze funkcjonujące miasteczko oraz istotny ośrodek kulturalny[14]. Na zlecenie Kępińskich powstał w Szczurowej eklektyczny pałac z elementami neogotyku, a także rodowa kaplica na miejscowym cmentarzu[8]. Finansowali oni także remont szczurowskiego Kościoła św. Bartłomieja Apostoła, a po jego pożarze udzielili mieszkańcom istotnego wsparcia finansowego przy budowie nowej, murowanej świątyni[9]. Byli także inicjatorami budowy murowanych kamienic przy rynku, za ich czasów powstała w Szczurowej apteka, gabinet lekarski, murowana plebania oraz poczta[8][14]. Wybudowano również drogę łączącą wieś z dworcem kolejowym w Brzesku-Słotwinie, otwierając tym samym Szczurową na świat[8][13].
Powstanie styczniowe
W czasie powstania styczniowego, we wrześniu 1863 roku, w Szczurowej zgromadziła się część stuosobowej, dobrze uzbrojonej kawalerii ochotniczej, która dołączyć miała do II Korpusu „Krakowskiego” Józefa Hauke-Bosaka[15]. Kępińscy uczestniczyli również w demonstracyjnych nabożeństwach połączonych ze śpiewaniem zakazanej przez zaborcę pieśni "Boże, coś Polskę", uważanej wówczas za manifestację uczuć patriotycznych, a także brali udział w patriotycznych spotkaniach szlachty organizowanych przed powstaniem styczniowym przez dwór w Dołędze[11][16][17].
XX wiek
Dwudziestolecie międzywojenne
Po śmierci Anastazji (zm. 1885) i Jana (zm. 1897) Szczurową odziedziczył bratanek Jana – Aleksander Kępiński, który zamieszkał w niej wraz ze swoją żoną Alojzą zd. Schmitt oraz synem Antonim[17]. Pod zarządem Aleksandra Szczurowa rozwijała się gospodarczo i samorządowo – powołane do życia zostały różne organizacje jak chociażby spółdzielnia mleczarska (której Kępiński został prezesem)[14], Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży czy powstałe na przełomie 1929 i 1930 Koło Młodzieży Wiejskiej założone przez S. Miłkowskiego, Mieczysława Kabata, Władysława Buchańca oraz Józefa Kosonia, Franciszka Nitę, Jana Giemzę i Stanisława Rasaka[15]. Na pierwsze trzy dekady XX wieku przypada również wzrost pozycji Szczurowej na mapie politycznej regionu; po rozpadzie PSL na PSL „Piast” i PSL – Lewica stała się ona miejscem zażartej walki tych dwóch ugrupowań o wpływy. Organizowane w niej były wiece wyborcze Szymona Bernadzikowskiego, wielokrotnie odwiedzał ją również Wincenty Witos[15]. Po zamachu majowym przeprowadzonym przez Józefa Piłsudskiego w 1926 roku, Szczurowa – w której większość miał krytykujący sanację PSL „Piast” – stała się miejscem licznych wieców i manifestacji sprzeciwiających się rządowi Piłsudskiego. Najistotniejszymi spośród nich była przeprowadzona po wyroku procesu brzeskiego manifestacja 8 maja 1932 roku, w której uczestniczyć miały „wielotysięczne tłumy [chłopów]” oraz mający miejsce rok później wiec domagający się m.in. rozwiązania Sejmu i Senatu oraz przeprowadzenia demokratycznych wyborów. Centralnymi postaciami obu z tych wieców byli Wincenty Witos oraz Jan Brodacki, dawny poseł na Sejm. W organizacji powyższych manifestacji i protestów aktywnie uczestniczył również urodzony w Szczurowej Stanisław Nita, jeden z czołowych brzeskich ludowców i bliski współpracownik Witosa[15].
W 1934 przez Szczurową przeszła największa powódź dwudziestolecia wojennego. Za udział w akcji ratunkowej w jej trakcie Aleksander Kępiński – właściciel Szczurowej – odznaczony został 11 listopada 1934 roku srebrnym krzyżem zasługi[15][18].
II wojna światowa
W czasie II wojny światowej – 3 lipca 1943 – miejsce miała Masakra w Szczurowej – mord 93 osób dokonany przez niemieckich okupantów pod przywództwem Engelberta Guzdka na ludności romskiej mieszkającej we wsi[19]. Zamordowani pochowani zostali na szczurowskim cmentarzu i upamiętnieni tablicą, na której wymieniono ich nazwiska. W czasie II wojny światowej w Szczurowej działały również tajne komplety zorganizowane przez Zygmunta Robaszkiewicza – prowadzono tajne nauczanie w zakresie szkoły podstawowej i gimnazjum, a później także i liceum. Sam Robaszkiewicz prowadził zajęcia języka polskiego, historii, geografii oraz biologii, przedmiotów humanistycznych uczyć pomagał ks. Jan Nita, religii i łaciny – ks. S. Daniel, natomiast języków nowożytnych – Jan Rassak. Nauczanie w zakresie szkoły podstawowej prowadziły Matylda Barabasz wraz z Krystyną Daniel-Robaszkiewicz[20].
W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.
Zobacz też: Masakra w Szczurowej.
Zabytki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1e/Kaplica_Szczurowa1.jpg/166px-Kaplica_Szczurowa1.jpg)
Obiekty wpisane do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[21]:
- kościół parafialny pw. św. Bartłomieja Apostoła z 1893 roku, projektu Jana Sas-Zubrzyckiego
- dwór wraz z parkiem oraz ogrodzenie z bramkami
Obiekty niewpisane do rejestru zabytków:
Osoby związane ze Szczurową
W Szczurowej urodzili się:
- Michał Chylewski (ur. 1787) – malarz, uczestnik powstania listopadowego
- Stanisław Nita (ur. 1875) – ludowiec, więzień Berezy Kartuskiej
- Paweł Rosa (ur. 1890) – kapitan Wojska Polskiego, ofiara zbrodni katyńskiej
- Józef Gałuszka (ur. 1893) – poeta i publicysta, redaktor „Gazety Literackiej"
- Stanisław Antos (ur. 1922) – generał dywizji Wojska Polskiego, jedna z czołowych postaci wydarzeń Grudnia 1970
- Stanisław Zagaja (ur. 1925) – pomolog
- Jan Piotrowski (ur. 1953) – biskup kielecki
- Marek Antosz (ur. 1967) – poeta, prozaik, dziennikarz, nauczyciel
Inne osoby istotne dla Szczurowej:
- Jan Kępiński (ur. 1823) – działacz społeczny, właściciel Szczurowej w XIX wieku
Przypisy
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 134957
- ↑ Szczurowa, polskawliczbach.pl
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1254 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 74-75.
- ↑ Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ GUS. Rejestr TERYT
- ↑ KSNG: Wykaz urzędowych nazw miejscowości i ich części. opublikowany [w:] Dz.U. z 2013 r. poz. 200 ze zmianami w Dz.U. z 2015 r. poz. 1636. [dostęp 2018-01-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-22)]. (pol.).
- ↑ a b c d e f Historia gminy | Gmina Szczurowa [online], szczurowa.pl [dostęp 2023-01-30] (pol.).
- ↑ a b -----> WITAMY w PARAFII w SZCZUROWEJ [online], www.szczurowa.diecezja.tarnow.pl [dostęp 2023-01-30] .
- ↑ Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. Część 2. Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 112.
- ↑ a b c AndrzejA. Krupiński AndrzejA. i inni, Gmina Szczurowa, 2013, ISBN 978-83-87785-78-9 .
- ↑ JózefJ. Hampel JózefJ., Chłopów polskich drogi do demokracji. Studia i szkice, 2008, s. 227, ISBN 978-83-7271-455-8 .
- ↑ a b Gmina Szczurowa – Multimedialny katalog dziedzictwa kulturowego Małopolski. [dostęp 2023-01-30].
- ↑ a b c d Nowa Reforma, t. 67, 23 marca 1897 .
- ↑ a b c d e JózefJ. Hempel JózefJ., Chłopów polskich drogi do demokracji. Studia i szkice, 2008, ISBN 978-83-7271-455-8 .
- ↑ MariaM. Bruchnalska MariaM., Ciche bohaterki. Udział kobiet w powstaniu styczniowem, 1932 .
- ↑ a b Nadwiślańskie dwory - historia, legendy, wielkie osobowości - Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Brzesku [online], www.bibliotekabrzesko.pl [dostęp 2023-01-30] (pol.).
- ↑ 341. Zarządzenie Prezesa Rady Ministrów L. Kozłowskiego, Warszawa, 11 listopada 1934 .
- ↑ W zakolu Raby i Wisły, 2005, s. 30-31 .
- ↑ Historia szkoły - Zespół Szkół w Szczurowej [online], zsszczurowa.szkolna.net [dostęp 2023-01-30] .
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo małopolskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 .
Linki zewnętrzne
- Dwór w Szczurowej – historia i opis. dworymalopolski.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-05-01)]..
- Szczurowa 3 (1), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 868 .
- p
- d
- e
- Siedziba gminy: Szczurowa
Wsie |
|
---|---|
Integralne części wsi |
|