System irygacyjny Dujiangyan
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO | |||
![]() | |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Typ | kulturowy | ||
Spełniane kryterium | II, IV, VI | ||
Numer ref. | 1001 | ||
Region[b] | Azja i Pacyfik | ||
Historia wpisania na listę | |||
Wpisanie na listę | 2000 | ||
Położenie na mapie Syczuanu ![]() | |||
Położenie na mapie Chin ![]() | |||
![]() | |||
| |||
System irygacyjny Dujiangyan (chiń. upr. 都江堰, chiń. trad. 都江堰, pinyin Dūjiāngyàn) – starożytny, funkcjonujący do dziś, system budowli hydrotechnicznych na północno-zachodnim skraju Kotliny Syczuańskiej, w pobliżu miasta Dujiangyan (oznaczonego na schemacie literą E). Nazwa oznacza dosłownie „Tamę na rzece stołecznej” i odnosi się przede wszystkim do systemu. Miasto pierwotnie nazywało się Guanxian.
Sima Qian w Zapiskach historyka napisał o kraju Shu:
Gubernator [Li] Bing odciął [fragment góry, tak by utworzyć] „Oddzielone Wzgórze” i uspokoił szalejące wody rzeki Mo, wycinając dwa wielkie kanały w równinie Chengdu[1]
Uwarunkowania naturalne i położenie
Północno-zachodnią krawędź Kotliny Syczuańskiej tworzą góry Hengduan Shan, zatrzymujące nadciągający z południowego wschodu monsun. W efekcie w kotlinie tworzy się przykryta chmurami „cieplarnia”, zapewniająca korzystny mikroklimat z bardzo długim, ponad 10-miesięcznym okresem wegetacyjnym. Długi okres wegetacyjny pozwala na zebranie dwóch plonów rocznie, pod warunkiem odpowiedniego nawodnienia, zwłaszcza ryżu mokrego.
Monsunowy klimat charakteryzuje się bardzo nierównomiernym rozkładem opadów, ok. 70% deszczu spada w ciągu czterech letnich miesięcy. Dla pobliskiego Chengdu różnica między najbardziej wilgotnym (sierpień – 253,3 mm opadu) a najsuchszym (grudzień – 6,0 mm) miesiącem roku jest ponad czterdziestokrotna (dla porównania: w Krakowie nie przekracza trzech razy)[2].
miesiąc | I | II | III | IV | V | VI | VII | VIII | IX | X | XI | XII |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Opady (mm) | 6,6 | 11,5 | 20,3 | 47,4 | 86,3 | 109,9 | 241,5 | 253,3 | 123,9 | 45,0 | 15,5 | 6,0 |
Na większości obszaru Chin odpływ wód jest ściśle skorelowany z opadami i wykazuje podobną zmienność, z największymi przepływami w lecie. Nawet na obszarach dobrze nawodnionych (między 900 a 200 mm odpływu rocznego), do których należy Syczuan, istnieje zagrożenie niedoborem wody w zimie a powodziami w lecie. Dodatkowe zagrożenie powodziowe powodują roztopy śniegu w górach. Wezbrane rzeki niosą też znaczną ilość rumoszu[4].
System został zbudowany na końcu przełomu rzeki Min, w miejscu, gdzie wypływa ona na Równinę Chengdu, ok. 50 km od stolicy Syczuanu, Chengdu. W związku z różnicami opadów w górnym biegu, Min Jiang wykazuje znaczne (ale typowe dla chińskich rzek), różnice w odpływie: w okresie suchym (grudzień-marzec) niesie średnio ok. 200 m³/sek., czasem nawet tylko 130 m³/sek. W czerwcu i lipcu osiąga najwyższy stan niosąc do 7500 m³/sek[5].
Historia
Tereny Równiny Chengdu były od VIII w. p.n.e. pod panowaniem niechińskiego państwa Shu. Kultura rolna na tych obszarach była ówcześnie już rozwinięta, mieszkańcy byli jednak zagrożeni przez coroczne powodzie. W wyniku długotrwałych kampanii w latach 441–316 p.n.e. Qin, jedno z Królestw Walczących, podbiło Shu. Zhang Yi wzniósł w 310 r. p.n.e. nową stolicę Shu, Chengdu, na wzór stolicy Qin, Xianyangu[6]. Dążąc do rozwoju gospodarczego, książę Xiaowen mianował w 250 r. p.n.e. Li Binga gubernatorem Syczuanu[1], nakazując mu uregulować sytuację wodną na terenie równiny Chengdu. Wysokie różnice przepływów rocznych sugerowałyby zbudowanie zbiornika retencyjnego. Po badaniach Li Bing zdał sobie jednak sprawę, że takie rozwiązanie byłoby niepraktyczne – jednym z głównych powodów wylewów rzeki Min było jej wypłycanie przez niesiony przez nią materiał skalny. Zbiornik z tamą uległby więc szybkiemu zamuleniu, ponadto rzeka miała pozostać spławna, by umożliwić transport wojskowy[7].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Panorama_of_Inner_Stream_of_Dujiangyan_Irrigation_System.jpg/700px-Panorama_of_Inner_Stream_of_Dujiangyan_Irrigation_System.jpg)
Zasada działania
Rozwiązanie problemu było pracochłonne, ale genialne w swej prostocie: Li Bing zdecydował, by nie zagradzać rzeki, a ją rozgałęzić w ten sposób, by nadmiar wody został szybko rozprowadzony na jak największej przestrzeni. Rolę zbiornika retencyjnego pełniły zalewowe pola ryżowe, płytkie, ale o ogromnej powierzchni. W tym celu rzekę podzielono sztuczną groblą na dwa główne kanały: Wewnętrzny i Zewnętrzny. W normalnych warunkach Kanał Zewnętrzny odprowadzał 60% wody, a Wewnętrzny – 40%. W czasie powodzi proporcje te mogły ulec odwróceniu[7].
Kanały jeszcze na terenie miasta dzieliły się (palczaście) na mniejsze. W późnych latach 1950. od Wewnętrznego odchodziło 526 głównych kanałów i 2200 mniejszych. Cały system nawadniał ok. 3800 km² gruntów[8].
Konstrukcja
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Dujiangyan_Irrigation_System_map.png/220px-Dujiangyan_Irrigation_System_map.png)
Li Bing otrzymał 100 tys. taeli srebra od władcy Qin, króla Zhaoxianga, na pokrycie kosztów budowy, do której zaangażował dziesiątki tysięcy robotników. Pod jego kierunkiem, a następnie jego syna, Li Erlanga, w latach 270–256 p.n.e.[1] lub 250–230 p.n.e.[9] na rzece Min (na schemacie nr 1) wybudowano następujące konstrukcje:
- Jingang Ti – dosł. Diamentowa Grobla (nr 4), dzieląca bieg rzeki na dwa nurty. Jej czubek, pierwszy dział wód, który przypomina rybią głowę prującą wodę, nosi adekwatną nazwę Yuzui – Rybi Pysk (nr 2). Początkowo wykonano ją z koszy bambusowych, wypełnionych kamieniami i układanych warstwami, tak że stworzyły sztuczną wyspę. Z czasem ustabilizowała się ona przez grunt niesiony przez rzekę (próby wzmacniania Yuzui metalowymi konstrukcjami kończyły się ich regularnym zmywaniem przez wezbrane wody). Obecnie Yuzui i brzegi Romboidalnej Grobli mają konstrukcję żelbetową, przy czym zlikwidowano dawniej istniejący dodatkowy przelew między Yuzui a Feishayan.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/50/%E9%83%BD%E6%B1%9F%E5%A0%B0%E9%B1%BC%E5%98%B4.jpg/220px-%E9%83%BD%E6%B1%9F%E5%A0%B0%E9%B1%BC%E5%98%B4.jpg)
- Waijiang – dosł. Rzeka Zewnętrzna lub Kanał Zewnętrzny (nr 3), który podąża głównym nurtem rzeki Min; został pogłębiony i uregulowany, odprowadzono od niego boczne kanały irygacyjne. Niósł też większość mułu i rumoszu oraz funkcjonował jako droga wodna. Główny kanał odchodzący od niego na zachód nazywa się Shahei He. Jego wlot jest obecnie przegrodzony stałym jazem.
- Neijiang – dosł. Rzeka Wewnętrzna lub Kanał Wewnętrzny (nr 5), główny kanał irygacyjny, skręca na wschód, przecinając wzgórze Yulei (oznaczone B) wyciętym w skałach wykopem dwudziestometrowej głębokości. Budowa tego kanału, oprócz sypania grobli Jingang, była największym wyzwaniem, ponieważ należało go wykuć bez użycia nowoczesnych narzędzi i materiałów wybuchowych. Li Bing wykorzystał wielkie zasoby drewna w okolicznych lasach i zastosował niszczenie skał rozżarzając je ogniem, następnie chłodząc wodą. Drążenie kanału zajęło łącznie 8 lat[9]. Wąski wlot przekopu przez górę zwany jest Baopingkou.
- Baopingkou, czyli Wlot Rogu Obfitości (nr 8), wąskie gardło systemu, tworzy wir (nr 6), który przerzuca nadmiar wody przez Przepust Latających Piasków do Kanału Zewnętrznego, w efekcie dając samoregulujący się system. Baopingkou ma 14,3 m szerokości przy dnie, 28,9 m na szczycie, głębokość 18,8 m; szerokość na poziomie lustra wody wynosi 19 m przy niskim stanie wody i 23 m przy wysokim[10]. Na odciętym fragmencie grani, nazwanym Oddzielonym Wzgórzem (Lidui), stoi świątynia Fulongguan (lit. D)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Dujiang_Weir_Baopingkou_and_Lidui.jpg/220px-Dujiang_Weir_Baopingkou_and_Lidui.jpg)
- Feishayan, czyli Przepust Latających Piasków (nr 7) to ok. 240 m szeroki i 2 m głęboki przepust przez groblę Jingang, dzielącą kanały. Naturalne zawirowanie prądu (nr 6) kierowało nadmiar wody z Kanału Wewnętrznego do Zewnętrznego. Obecnie został przegrodzony żelazobetonowym jazem, po którym przechodzi most, w miejsce dawniej używanych koszy bambusowych wypełnionych kamieniami.
W suchym okresie jesienno-zimowym, od połowy października, Kanał Zewnętrzny osuszano i odmulano, blokując go tamami, konstruowanymi z bambusowych koszy wypełnionych kamieniami, opartych o trójnożne podstawy i pokrytych bambusowymi matami. Następnie, w połowie lutego, identyczne prace wykonywano w kanale Wewnętrznym. Pod Baopingkou mają znajdować się dwie brązowe sztaby, wmurowane jeszcze przez Li Binga, które wyznaczają właściwą głębokość corocznego pogłębiania. System wymagał też umacniania grobli i jazów. 5 kwietnia następowało uroczyste otwarcie kanałów i rozpoczęcie nowego sezonu prac polowych[5][7]. Obecnie część kanałów posiada żelazobetonowe jazy, które wystarczy zamknąć na czas prac konserwacyjnych (jaz na Kanale Zewnętrznym widać na zdjęciu w nagłówku artykułu).
Efekty i ocena
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/Anlan_Suspension_Bridge-1.jpg/220px-Anlan_Suspension_Bridge-1.jpg)
System Li Binga funkcjonuje nieprzerwanie od 2300 lat bez zasadniczych zmian konstrukcyjnych, poza bieżącą konserwacją, chroniąc równinę Chengdu przed powodziami i nawadniając jej żyzne gleby. Ekspansja Qin na południe położyła ekonomiczne podwaliny pod jego potęgę – wykorzystało ono Kotlinę Syczuańską, a w szczególności tereny wokół rzeki Min jako źródło żywności dla swoich armii[11]. Zasoby uzyskane z rozwoju gospodarczego regionu zostały wykorzystane przez państwo Qin w jego dalszych operacjach wojskowych, zakończonych w 221 r. p.n.e. zjednoczeniem Chin[6]. Pośmiertnie Li Bing i jego syn zostali podniesieni do rangi królewskiej.
Inskrypcja z czasów dynastii Yuan wskazuje, że kanały, poza irygacją i transportem, wykorzystywano też do celów przemysłowych:
Dziesiątki tysięcy kół wodnych łuskających i mielących ryż, napędzających kołowrotki i krosna, pracowały przez okrągły rok na kanałach [Równiny Chengdu][12].
Z filozoficznego punktu widzenia system Dujiangyan można uznać za doskonały przykład zastosowania zasady wuwei, czyli nie działania, a raczej działania zgodnego z naturą; naturalnie spływające wody nie zostały sztucznie powstrzymane, lecz ich spływ został ułatwiony i uregulowany. System przetrwał bez szkód rozliczne trzęsienia ziemi, w tym ostatnie Syczuanie (2008 r.). System ten jest również bardzo „ekologiczny”, albowiem nie utrudnia spływu wód, nie blokuje drogi rybom i innym zwierzętom wodnym, a jego utrzymanie jest stosunkowo mało energochłonne.
Obecnie Dujiangyan, wraz z sąsiednią górą Qingcheng, jest jedną z ważniejszych atrakcji turystycznych Syczuanu.
Inne konstrukcje
Li Bing i jego syn zostali upamiętnieni w dwóch świątyniach zbudowanych nad brzegami kanałów:
- Erwang Miao, czyli Świątynia Drugiego Króla (na schemacie lit. C), stoi pod wzgórzem Yulei, nad Kanałem Wewnętrznym. Pierwotna świątynia, powstała ku czci królów Shu, została przeniesiona i przemianowana na Erwang, by uczcić budowniczych systemu, w szczególności syna Li Binga, Erlanga
- Fulonguan – Świątynia Poskromienia Smoka (lit. D), pochodząca pierwotnie III w.n.e., zbudowana ku czci Fan Changshenga, patriarchy taoistycznej sekty Tianshi. W okresie Pięciu Dynastii zbudowano w niej halę poświęconą Li Bingowi. Legenda mówi, że jego syn poskromił w tym miejscu smoka, stąd zmiana nazwy świątyni. Smok w starożytnych Chinach był wiązany z żywiołem wody, więc Li Bing i Erlang w pewnym sensie „poskromili smoka” regulując kapryśną dotąd rzekę Min.
- Wiszący Most Anlan (lit. A)
W 1958 r. most ten miał 8 przęseł (najdłuższe 61m); łączna długość mostu wynosiła 320 m, a szerokość 2,7 m. Zawieszony był na 10 bambusowych linach o średnicy 16,5 cm. Podpory były drewniane, z wyjątkiem jednej murowanej. Przyczółki były murowane i mieściły kołowroty do napinania lin. Most był każdego roku zamknięty na dwa miesiące ze względu na prace konserwacyjne[13]. Miał być odbudowany w 1803 r., na miejscu poprzedniego, zniszczonego za czasów dynastii Ming[14]. W 1972 r. most został przebudowany i obecnie wisi na stalowych linach, wspartych na żelazobetonowych podporach; konstrukcja ta, wymagająca mniej konserwacji, nie ma jednak żadnej wartości historycznej. Most służy jako atrakcja turystyczna, ruch drogowy przechodzi przez nieodległe zwykłe mosty drogowe.
Zobacz też
- Kanał Lingqu
- Kanał Zhengguo
- Wielki Kanał
- Qanat
Przypisy
- ↑ a b c Ronan i Nedham 1995 ↓, s. 202.
- ↑ W latach 1971–2005 różnica między najsuchszym a najwilgotniejszym miesiącem w roku (odpowiednio: luty 32,5 mm, czerwiec 85,4 mm) wyniosła ok. 2,6 raza; cztery najwilgotniejsze miesiące (V-VIII) przyniosły ok. 48% opadów rocznych. Dane za: A. Bokwa, B. Skowera. Występowanie ekstremalnych warunków pluwialnych w Krakowie i okolicy w latach 1971–2005. „Acta Agrophysica”. 13 (2), s. 299–310, 2009. Lublin. [dostęp 2010-04-14]. (pol.). Należy zaznaczyć, że Kraków, podobnie jak Chengdu, leży w pobliżu bariery górskiej.
- ↑ CHENGDU, CHINA, Average Rainfall. World Climate, 2010-04-03. [dostęp 2010-04-03]. (ang.). Podane dane mają charakter poglądowy: podobną zmienność wykazują opady w górnym biegu Min Jiang, powyżej systemu, które powodują zmienność przepływu wody.
- ↑ Edward Derbyshire: Environment: understanding and transforming the physical environment. W: Terry Cannon, Alan Jenkins: The Geography of contemporary China: the impact of Deng Xiaoping’s decade. London: Routledge, 1990, s. 84–85. ISBN 0-415-00102-1.
- ↑ a b Ronan i Nedham 1995 ↓, s. 203.
- ↑ a b M. Loewe, E.L. Shaughnessy: The Cambridge history of ancient China: from the origins of civilization to 221 B.C. Cambridge, UK: 1999.
- ↑ a b c Дуцзянъяньские дамбы и горы Цинчэншань. Жэньминь Жибао. [dostęp 2010-04-20]. (ros.).
- ↑ Ronan i Nedham 1995 ↓, s. 202–203.
- ↑ a b B.G. Doar. Taming the floodwaters: the High Heritage Price of Massive Hydraulic Projects. „China Heritage Newsletter”. 1. [dostęp 2010-04-18]. (ang.).
- ↑ Panda Travel & Tour Consultant (PTTC): Sketch Map & Introduction to Dujiangyan Weir. [dostęp 2010-04-03]. (ang.).
- ↑ Mark Edward Lewis: The Early Chinese Empires Qin and Han. Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 2007, s. 35. ISBN 978-0-674-02477-9.
- ↑ Ronan i Nedham 1995 ↓, s. 209.
- ↑ C. A. Ronan, J. Needham, op. cit., s. 154–155; J. Needham nie podaje daty powstania, notuje tylko, że pochodzi na pewno „sprzed dynastii Song.
- ↑ Sichuan Dujiangyan Irrigation System. TravelChinaTour.com. [dostęp 2010-04-03]. (ang.).
Bibliografia
Opracowania
- A. Bokwa, B. Skowera. Występowanie ekstremalnych warunków pluwialnych w Krakowie i okolicy w latach 1971–2005. „Acta Agrophysica”. 13 (2), 2009. Lublin: Instytut Agrofizyki im. Bohdana Dobrzańskiego PAN. ISSN 1234-4125. [dostęp 2010-04-14]. (pol.).
- Terry Cannon, Alan Jenkins: The Geography of contemporary China: the impact of Deng Xiaoping’s decade. London: Routledge, 1990. ISBN 0-415-00102-1.
- B.G. Doar. Taming the floodwaters: the High Heritage Price of Massive Hydraulic Projects. „China Heritage Newsletter”. 1. The Australian National University. ISSN 1833-8461. [dostęp 2010-04-18]. (ang.).
- Mark Edward Lewis: The Early Chinese Empires Qin and Han. Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 2007. ISBN 978-0-674-02477-9.
- M. Loewe, E.L. Shaughnessy: The Cambridge history of ancient China: from the origins of civilization to 221 B.C. Cambridge, UK: Cambridge University Press, 1999. ISBN 0-521-47030-7.
- C.A. Ronan, Joseph Needham: The Shorter Science and Civilization in China. T. 5. Cambridge: Cambridge University Press, 1995. ISBN 0-521-46773-X.
- R. Temple: Geniusz Chin: 3000 lat nauki, odkryć i wynalazków. Warszawa: Ars Polona, 1994.
Opracowania online
- CHENGDU, CHINA, Average Rainfall. World Climate, 2010-04-03. [dostęp 2010-04-03]. (ang.).
- Panda Travel & Tour Consultant (PTTC): Sketch Map & Introduction to Dujiangyan Weir. [dostęp 2010-04-03]. (ang.).
- Sichuan Dujiangyan Irrigation System. TravelChinaTour.com. [dostęp 2010-04-03]. (ang.).
- Дуцзянъяньские дамбы и горы Цинчэншань. Жэньминь Жибао. [dostęp 2010-04-20]. (ros.).
- Britannica: place/Dujiangyan-irrigation-system