Stołpce
![]() | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Obwód | |||||
Rejon | |||||
Populacja (2018) • liczba ludności |
| ||||
Nr kierunkowy | 1717 | ||||
Kod pocztowy | 222660 | ||||
Położenie na mapie obwodu mińskiego ![]() | |||||
Położenie na mapie Białorusi ![]() | |||||
![]() | |||||
| |||||
|
![]() | Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Stołpce |
Stołpce (biał. Стоўбцы, Stoubcy, ros. Столбцы, Stołbcy) – miasto położone na Białorusi, w obwodzie mińskim, centrum administracyjne rejonu stołpeckiego, położona przy trasie linii kolejowej Warszawa – Brześć – Baranowicze – Mińsk.
Miasto liczy 16,9 tys. mieszkańców (2018). Stołpce położone są około 70 km na południowy zachód od Mińska.
Położenie
Stołpce leżą nad Niemnem.
Okoliczne miasta: | ||
Iwie | Wołożyn | Dzierżyńsk |
Nowogródek | ![]() | Uzda |
Baranowicze | Nieśwież | Kopyl |
Demografia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/pl/timeline/fnrck50y004hu5gs5xxyb59h60uo22f.png)
Historia
Okres Wielkiego Księstwa Litewskiego
Miasteczko założono w 1593 roku staraniem Halszki Kmicianki Słuszkowej, wdowy po staroście krzyczewskim Mikołaju Słuszce[2]. W ciągu następnych 200 lat Stołpce stanowiły posiadłość rodziny Słuszków, następnie przechodząc do Czartoryskich. W okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów znajdowały się w powiecie mińskim województwa mińskiego.
Miasto magnackie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie mińskim województwa mińskiego[3].
Okres zaboru rosyjskiego
Po II rozbiorze (1793) znalazły się pod władzą rosyjską. W 1796 r. stały się centrum wołosti ujezdu (powiatu) mińskiego w guberni mińskiej.
W 1788 roku zbudowano przez Niemen drewniany most łączący Stołpce ze Świerżeniem.
Po powstaniu listopadowym władze rosyjskie skonfiskowały Stołpce Czartoryskim na rzecz skarbu państwa, a w 1833 roku zlikwidowały klasztor dominikanów(inne języki).
Po stłumieniu powstanie styczniowego 12 maja 1868 r. władze rosyjskie przekształciły kościół św. Kazimierza(inne języki) w cerkiew prawosławną.
W 1867 roku było tu 301 domów i 2035 mieszkańców.
Podczas I wojny światowej w lutym 1918 Stołpce zostały zajęte przez wojska niemieckie.
Okres II Rzeczypospolitej
Były miastem stołecznym ówczesnego powiatu stołpeckiego w dawnym województwie nowogródzkim. W Stołpcach mieściła się graniczna stacja kolejowa przed granicą polsko-radziecką. Siedziba stacjonowania polskich wojsk lotniczych, istniało duże lotnisko wojskowe.
W nocy z 3 na 4 sierpnia 1924 roku miasto zostało napadnięte przez uzbrojoną grupę dywersantów sowieckich, wcześniej dostarczonych na granicę polsko-sowiecką ciężarówkami Armii Czerwonej. Dywersanci zabili 7 policjantów i urzędnika starostwa, sterroryzowali i ograbili miejscowość. Był to najgłośniejszy, lecz nie jedyny przypadek napaści zbrojnych grup z ZSRR na terytorium Polski. Bezpośrednio po nim władze polskie podjęły decyzję o utworzeniu Korpusu Ochrony Pogranicza[4].
Za II Rzeczypospolitej miejscowość była siedzibą wiejskiej gminy Stołpce. W okresie od 17 maja do 30 września 1926 roku firma „J.Pawlikowski” z Warszawy wybudowała w Stołpcach nowy dworzec kolejowy. Do 17 września 1939 roku miasto było garnizonem macierzystym batalionu KOP „Stołpce”, 9 szwadronu kawalerii KOP[5] i placówki wywiadowczej KOP nr 5.
- Stołpce w II Rzeczypospolitej:
- Dworzec kolejowy
- Starostwo
- Sąd Grodzki
- Kościół św. Kazimierza
- Rynek
- Panorama
II wojna światowa
Po zbrojnej agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 r. wschodnie tereny II Rzeczypospolitej były kontrolowane przez Armię Czerwoną, a mieszkający tam Polacy poddani represjom. 10 lutego 1940 r. rozpoczęła się pierwsza, masowa deportacja ludności polskiej w głąb ZSRR. Transport ze Stołpców kompletowano przez tydzień[6]. Wywożono przede wszystkim osadników wojskowych, średnich i niższych urzędników państwowych, służbę leśną oraz pracowników PKP. Zabierano całe rodziny. Zesłańców ze Stołpców wywieziono do republiki Komi, gdzie pracowali głównie przy wyrębie lasu.
W czasie niemieckiej okupacji w latach 1943–1944 w Stołpcach działała podziemna polska szkoła. Tajne nauczanie prowadził były sędzia Sądu Grodzkiego A. Rhode (lub J. Rhode). Lekcje odbywały się według przedwojennego programu polskich szkół gimnazjalnych, co drugi dzień, w mieszkaniu J. Urbanowicza. Nauczyciel zginął na oczach swoich uczniów w okolicach dnia 6 lipca 1944 roku, podczas wielodniowego oblężenia miasta przez wojska sowieckie[7].
Miejscowa ludność żydowska skoncentrowana w tutejszym getcie(inne języki) (ponad 3500 ludzi) została wymordowana przez nazistów do końca stycznia 1943 r.
Zabytki
- Cerkiew prawosławna św. Anny, barokowo-klasycystyczna z 1825 r. fundacji Czartoryskich.
- Pozostałości dwóch kolonii dla urzędników z około 1925 roku, proj. Kazimierz Saski
- cmentarz polski
Galeria
- Budynek administracji rejonu
- Ulica miasta
- Most kolejowy na rzece Niemen
-
- Dom z czasów II RP
- Kościół św. Kazimierza (nowy)
- Kościół Dominikanów 1751-1770
- Kościół Dominikanów - ołtarz
- Kościół Dominikanów - wnętrze
Osoby związane ze Stołpcami
- W roku 1644 zmarł tu ojciec Fabian Maliszowski – przeor dominikanów.
- W roku 1889 w Stołpcach urodził się Jerzy Sobolewski – białoruski publicysta i pisarz.
- W roku 1923 urodziła się tu polska śpiewaczka operowa i operetkowa – Halina Mickiewiczówna.
- W roku 1936 urodziła się tu białoruska polityk emigracyjna, formalnie głowa „państwa” na uchodźstwie Iwonka Surwiłła.
Przypisy
- ↑ Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского т... [online], www.belstat.gov.by [dostęp 2019-03-09] .
- ↑ А. Латушкін. Заснаванне г. Стоўбцы (Свержна) // Верхняе Панямонне, Вып. 1, Мінск 2012, с. 7-29
- ↑ Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 100.
- ↑ Tomasz Głowiński: Geneza Korpusu Ochrony Pogranicza. W: Zapomniany garnizon. Oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza w Iwieńcu w latach 1924–1939. s. 11.
- ↑ Prochwicz, Konstankiewicz i Rutkiewicz 2003 ↓, s. 23.
- ↑ BognaB. Janke BognaB., Stołpce, 10 lutego 1940. Deportacja Polaków z Kresów [online], Bogna Janke, 9 lutego 2020 [dostęp 2020-04-14] (pol.).
- ↑ Tajne nauczanie polskie w czasie okupacji niemieckiej 1941–1944. W: Oświata... s. 76–77.
Bibliografia
- Jerzy Prochwicz, Andrzej Konstankiewicz, Jan Rutkiewicz: Korpus Ochrony Pogranicza 1924-1939. Barwa i Broń, 2003. ISBN 83-900217-9-4.
- Верхняе Панямонне, Вып. 1. Мінск: І.П. Логвінаў, 2012, s. 154. ISBN 978-985-6991-72-4.
- Tomasz Głowiński: Zapomniany garnizon. Oddziały Korpusu Ochrony Pogranicza w Iwieńcu w latach 1924–1939. Wyd. 1. Wrocław: Wydawnictwo GAJT, 2008/2009, s. 175. ISBN 978-83-88178-71-9.
- Agnieszka Grędzik-Radziak: Oświata i szkolnictwo polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej i współczesnej Białorusi 1939–2001. Toruń: Europejskie Centrum Edukacyjne, 2007, s. 441. ISBN 978-83-60738-09-2.
Linki zewnętrzne
- Stołpce, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XI: Sochaczew – Szlubowska Wola, Warszawa 1890, s. 365 .
- Верхняе Панямонне: альманах лакальнай гісторыі
- Stołpce na Radzima.org
- Archiwalne widoki miasta w bibliotece Polona
- p
- d
- e
|
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Mińsk
Przynależność wojewódzka |
|
---|---|
Miasta (1919–20) | |
Gminy wiejskie (1919–20) |
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Stołpce
Przynależność wojewódzka |
|
---|---|
Miasta | |
Gminy wiejskie |