Skowron pustynny
Alaemon alaudipes[1] | |||
(Desfontaines, 1789) | |||
![]() | |||
Systematyka | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||
Typ | strunowce | ||
Podtyp | kręgowce | ||
Gromada | ptaki | ||
Podgromada | Neornithes | ||
Infragromada | ptaki neognatyczne | ||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Rodzina | skowronki | ||
Rodzaj | Alaemon | ||
Gatunek | skowron pustynny | ||
Synonimy | |||
| |||
Podgatunki | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[6] | |||
![]() najmniejszej troski | |||
Zasięg występowania | |||
![]() | |||
| |||
|
Skowron pustynny[7] (Alaemon alaudipes) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny skowronków (Alaudidae). Występuje na Wyspach Zielonego Przylądka, Saharze, Półwyspie Arabskim i dalej na wschód po Indie.
Taksonomia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fd/Alaemon_alaudipes_first_depiction_1787.jpg/220px-Alaemon_alaudipes_first_depiction_1787.jpg)
Po raz pierwszy gatunek opisał René Louiche Desfontaines. Opis ukazał się w 1789 na łamach „Histoire de l’Académie royale des sciences”, zawierał dołączoną doń czarno-białą rycinę. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Upupa alaudipes. Holotyp pochodził z Tunezji, wtedy należącej do terenów zwanych przez Europejczyków Berberią[2]. Obecnie (2021) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza skowrona pustynnego w rodzaju Alaemon[8].
Podgatunki
IOC wyróżnia cztery podgatunki[8], te same uznają autorzy Handbook of the Birds of the World[9]. Chronologicznie najpóźniej opisany został Alaemon alaudipes boavistae, który w 1917 przedstawił na łamach „Bulletin of the British Ornithologists’ Club” Ernst Hartert. Przedstawił jedynie opis upierzenia, bez wymiarów, i miejsce odłowienia holotypu (Boa Vista)[10]. Wcześniej, w 1868, Tommaso Salvadori opisał na łamach „Atti Reale Accademia delle Scienze di Torino” podgatunek Alaemon alaudipes doriae, który uznał za osobny gatunek nazwany Certhilauda doriae. Holotyp pochodził z Egiptu[3]. Alaemon alaudipes desertorum został opisany przez Stanleya w 1814; opis ukazał się w „Voyage en Abyssinie”. Początkowo podgatunek otrzymał nazwę Alauda desertorum. Holotyp pochodził z Etiopii[5].
Nazewnictwo
Epitet gatunkowy alaudipes pochodzi od dwóch łacińskich słów: alauda – skowronek i pes – stopa. Skowron pustynny to jedyny gatunek z takim epitetem gatunkowym[11]. W języku angielskim ptaki te nazywane są Greater Hoopoe-lark lub po prostu Hoopoe Lark; w użyciu są także nazwy Bifasciated Lark i Large Desert Lark[9].
Podgatunki i zasięg występowania
IOC wyróżnia następujące podgatunki[8]:
- A. a. boavistae Hartert, 1917 – dwie spośród Wysp Zielonego Przylądka – Boa Vista i Maio[9]
- A. a. alaudipes (Desfontaines, 1789) – Sahara (od południowego Maroka po Mauretanię, północne i centralne Mali, środkowy Niger, centralny i wschodni Czad oraz północny Sudan) na wschód po Syrię, Jordanię i północny Półwysep Arabski[9]
- A. a. desertorum (Stanley, 1814) – wybrzeże Morza Czerwonego od wschodniego Sudanu (Port Sudan) na południe po północno-zachodnią Somalię oraz obszar od centralnej Arabii Saudyjskiej (okolice Dżuddy) na południe po południowy Jemen (okolice Adenu)[9]
- A. a. doriae (Salvadori, 1868) – Irak, wschodni Półwysep Arabski na wschód po Pakistan i przyległy obszar północno-zachodnich Indii[9]
2 maja 1997 zabłąkany osobnik pojawił się w delcie rzeki Göksu; było to pierwsze stwierdzenie gatunku w Turcji[12]. Zagubione ptaki pojawiały się też na Malcie, do 1977 włącznie odnotowywane były 13 razy[13].
Morfologia
Długość ciała wynosi 19–23 cm, masa ciała u samców podgatunku nominatywnego: 39–47 g, u samic: 30–39 g; u samców A. a. doriae: 47–51 g[9].
Opis dotyczy podgatunku nominatywnego. Wierzch ciała piaskowy, czerwonawy, jaśniejszy na kuprze i górnych pokrywach ogonowych, a bardziej szary na głowie i karku. Lotki ciemnobrązowe, u nasady białe. Lotki II rzędu białe, na środku widnieje czarna plama[14][15]. W locie dobrze widoczne są podwójny biały pas na czarnym skrzydle i czarno-biały ogon[4]. Spód ciała biały lub jasnopłowy, na piersi dostrzec można ciemnobrązowe plamy[14][15]. W upierzeniu dymorfizm płciowy nie występuje, samice są jednak mniejsze. Tęczówka brązowa, górna szczęka ołowianoszara lub szarobrązowa, żuchwa jaśniejsza. Nogi i stopy białawe, w kolorze porcelany[4]. Osobniki z Wysp Zielonego Przylądka w porównaniu do ptaków podgatunku nominatywnego są na grzbiecie ciemniejsze, bardziej brązowe (zwłaszcza między skrzydłami i na kuprze), do tego cechują je krótsze dzioby[10]. U reprezentantów A. a. desertorum plamy na piersi są wyraźniejsze – większe i o intensywniejszej barwie[16].
U ptaków młodocianych brak kropkowania na piersi, ponadto ich wierzch ciała pokrywają czarnobrązowe pasy, a pióra na tym obszarze mają jasne krawędzie. Pisklęta są pokryte bardzo jasnym, płowobiałym puchem[4].
Wymiary dla ptaków podgatunku nominatywnego (nieokreślona liczba osobników): długość skrzydła: 118–130 mm u samca, 108–116 mm u samicy; długość dzioba: 25–27 mm u samca, 21–24 mm u samicy; skoku – 33–35 mm[14][15].
Wymiary dla nieokreślonej liczby ptaków podgatunku A. a. doriae (w milimetrach)[4]:
Długość skrzydła | D. dzioba (od nasady w czaszce) | D. skoku | D. ogona | |
---|---|---|---|---|
♂♂ | 126–137 | 30–35 | 34–37 | 79–99 |
♀♀ | 116–119 | ~27 | 30–32 | ~75 |
Wymiary dla 3 osobników z Dżibuti podgatunku A. a. desertorum[16]:
Długość skrzydła | D. dzioba (wzdłuż górnej krawędzi) | D. skoku | D. ogona | |
---|---|---|---|---|
3 ♂ | 123–125 | 30–33 | 34–36 | 86, 91,5 |
1 ♀ | 114 | 29 | 33 | 84,5 |
Ekologia i zachowanie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/59/A_beautiful_bird_%28_Alaemon_alaudipes_%29_posing_for_the_camera.jpg/220px-A_beautiful_bird_%28_Alaemon_alaudipes_%29_posing_for_the_camera.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Alaemon_alaudipes_alaudipes_MHNT.ZOO.2010.11.165.55.jpg/220px-Alaemon_alaudipes_alaudipes_MHNT.ZOO.2010.11.165.55.jpg)
Skowrony pustynne zamieszkują pustynie i półpustynie[9], a także całkowicie nagie solniska[4]. W rezerwacie Mahazat as-Sayd, gdzie występują te ptaki, średnia roczna suma opadów wynosi 90 ± 70 mm. Znajdują się tam głównie płaskie obszary pokryte żwirem i trawami (m.in. prosem Panicum, Stipagrostis i Lasurius) i małymi krzewami, jak solanka (Salsola) i indygowiec (Indigofera), poprzedzielane uedami, których brzegi porastają akacje (Acacia)[17].
Skowrony pustynne spotykane są przeważnie pojedynczo lub w parach, w których poszczególne osobniki są od siebie stosunkowo daleko. Swoim zachowaniem skowronki te przypominają rączaki (Cursorius). Drepczą, co jakiś czas gwałtownie się zatrzymując i prostując się lub wyciągając z ziemi pokarm. Przed zagrożeniem zwykle uciekają piechotą, do lotu podrywają się niechętnie i tylko w razie konieczności. Lot podobny jak u dzierlatki (Galerida cristata); sprawia wrażenie, jakby ptak się błąkał. Pożywienie stanowią niewielkie chrząszcze (Coleoptera) i inne bezkręgowce, głównie zjadane z traw; do tego nasiona sodówki (Sueda) i innych pustynnych roślin[4].
Zaobserwowano skowrony pustynne chroniące się przed upałem w norach biczogonów egipskich (Uromastyx aegyptia); podobnie czyniły obserwowane skowrończyki arabskie (Eremalauda dunni), skowroniki rudawe (Ammomanes cinctura) i pustynki białoczelne (Eremopterix nigriceps). Badania prowadzono w Rezerwacie Mahazat as-Sayd (centralna Arabia Saudyjska). W środku dnia temperatura powierzchni, po jakiej przyszło poruszać się ptakom, nierzadko przekraczała 60 °C[18], a we wspomnianym regionie temperatura powietrza w cieniu może sięgać 46 °C[19]. Zwykle ptaki przebywały w norach między 11 a 16. Podczas gdy temperatura powietrza osiągała 44,1 ± 1,2 °C, a temperatura ziemi – 57,9 ± 3,6 °C, w norze temperatura powietrza wynosiła 41,5 ± 1,7 °C, zaś temperatura podłoża w norze – 38,6 ± 1,3 °C[18]. Ptaki kryją się również w cieniu akacji lub siadają na czubkach drzew, unikając nagrzanego podłoża. Siadają także pod osłoną Corchorus depressus, mającej grubą, mocną łodygę i ciemnozielone liście. Płoży się ona po ziemi, tworząc gęste połacie roślinności, a jej liście są w dotyku zimniejsze niż inne rośliny badane w danym obszarze (środkowej Arabii Saudyjskiej)[19].
Lęgi
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/Cursorius_cursor_%28_bird_in_the_right_%29_saying_to_Alaemon_alaudipes_%28_bird_in_the_left_%29_get_the_hell_out_of_here.jpg/240px-Cursorius_cursor_%28_bird_in_the_right_%29_saying_to_Alaemon_alaudipes_%28_bird_in_the_left_%29_get_the_hell_out_of_here.jpg)
Na Wyspach Zielonego Przylądka okres lęgowy trwa od października do marca[9], a w środkowej Arabii Saudyjskiej – od lutego do czerwca. W październiku 1992 zaobserwowano ptaka karmiącego młode, co było wynikiem przedłużonego skutku nagłych sierpniowych opadów okresu lęgowego[19]. W Indiach i Pakistanie okres lęgowy trwa od marca do czerwca, prawdopodobnie przedłuża się po wrzesień[4].
Gniazdo to niechlujna struktura zbudowana m.in. z gałęzi z zagłębieniem pośrodku (średnica ok. 7,5 cm, głębokość – 4 cm). Wyściełane jest delikatnymi gałązkami, źdźbłami traw i pierzem[4]. Umiejscowienie gniazd w rezerwacie Mahazat as-Sayd badane w roku 2001 zmieniało się zależnie od pory sezonu lęgowego: we wczesnym sezonie lęgowym ptaki lokowały gniazda głównie na ziemi (70%), lecz pod koniec sezonu przeważały gniazda w krzewach (77%)[17]. W zniesieniu od 2 do 4 jaj[20][4]. Skorupki jaj u A. a. desertorum mają barwę białą, pokrywają je grube, żółtobrązowe kropki. Skorupka połyskliwa[20]. Skorupka jaj u A. a. doriae opisana jest jako biała po jasnopłową, pokryta czerwonobrązowymi kropkami i delikatniejszymi lawendowymi i szarymi plamkami. Wymiary średnie dla 15 jaj: 23,8 na 17,5 mm[4]. Wysiadują obydwa ptaki z pary. U ptaków badanych w Arabii Saudyjskiej inkubacja trwa 12–13 dni, po wykluciu młode przebywają w gnieździe 10–12 dni, zanim staną się w pełni opierzone[17]. Gdy skowron pustynny pragnie odciągnąć drapieżnika od gniazda, biega z opuszczonym skrzydłem, symulując poważny uraz. Młode, nim nauczą się latać, potrafią już szybko biegać[4].
Status i zagrożenia
IUCN uznaje skowrona pustynnego za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern) nieprzerwanie od 1988 (stan w 2020)[6]. BirdLife International uznaje trend populacji za spadkowy ze względu na doniesienia o lokalnych spadkach liczebności. Wymienia 71 ostoi ptaków IBA, w których stwierdzono skowrony pustynne. Są to m.in.: Tibesti, pustynia Registan, dwa algierskie parki narodowe: Ahaggaru i Tasili Wan Ahdżar, archipelag Dahlak oraz dwa mauretańskie parki narodowe: Banc d’Arguin i Diawling[21].
Przypisy
- ↑ Alaemon alaudipes, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ a b René Louiche Desfontaines. Quelques nouvelles espèces d’oiseaux do côtes de Barbarie. „Histoire de l’Académie royale des sciences”, s. 502–503, 1789.
- ↑ a b Tommaso Salvadori. Studio intorno ai lavori ornitologici del professor Filippo de Filippi. „Atti Reale Accademia delle Scienze di Torino”. 3, s. 292, 1868.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Salim Ali & S. Dillon Ripley: Handbook of the birds of India and Pakistan. T. 5. Larks to the Grey Hypocolius. Delhi: Oxford University Press, 1987, s. 16–19.
- ↑ a b Voyage en Abyssinie: entrepris par ordre du gouvernement Britannique, exécuté dans les années 1809 et 1810 et dédié a son altesse royale le Prince Régent d’Angleterre. 1816, s. 369–370.
- ↑ a b Alaemon alaudipes, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Rodzina: Alaudidae Vigors, 1825 - skowronki - Larks (wersja: 2020-11-17). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-02-17].
- ↑ a b c F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): Nicators, Bearded Reedling, larks. IOC World Bird List (v11.1). [dostęp 2021-02-17]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i de Juana, E. & Suárez, F.: Greater Hoopoe-lark (Alaemon alaudipes). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.) (2014). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2004. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-29)].
- ↑ a b Ernst Hartert. Alaemon alaudipes boavistae subsp. n.. „Bulletin of the British Ornithologists’ Club”. 37, s. 56–57, 1917.
- ↑ James A. Jobling: Helm Dictionary of Scientific Bird Names. Christopher Helm Publishers Ltd, 2009, s. 37. ISBN 1-4081-2501-3.
- ↑ G. M. Kirwan; M. Ozen ; B. Kurt; R. P. Martins. Turkey Bird Report 1997–2001. „Sandgrouse”. 25 (1), 2003.
- ↑ Europaean news. „British Birds”. 71, s. 582–587, 1978.
- ↑ a b c Ernst Hartert: Die Vögel der paläarktischen Fauna systematische Übersicht der in Europa, Nord-Asien und der Mittelmeerregion vorkommenden Vögel. T. 1. Berlin: 1903, s. 250–251. (niem.).
- ↑ a b c Robert George Wardlaw Ramsay: Guide to the birds of Europe and North Africa. 1923, s. 52.
- ↑ a b Herbert Friedmann. Birds collected by the Childs Frick expedition to Ethiopia and Kenya colony. Part II. Passeres. „Smithsonian Institution United States National Museum Bulletin”. 153, s. 28, 1937. DOI: 10.5479/si.03629236.153.2.
- ↑ a b c B. Irene Tieleman; Hendrika J. van Noordwijk; Jopseph B. Williams. Nest Site Selection in a Hot Desert: Trade-Off Between Microclimate and Predation Risk. „The Condor”. 110, s. 116–124, 2008. DOI: 10.1525/cond.2008.110.1.116.
- ↑ a b Joseph B. Williams, B. Irene Tieleman & Mohammed Shobrak. Lizard Burrows Provide Thermal Refugia for Larks in the Arabian Desert. „The Condor”. 101 (3), s. 714–717, 1999. DOI: 10.2307/1370208.
- ↑ a b c Shobrak, Mohammed. Notes on the breeding and cooling behaviour of hoopoe lark Alaemon alaudipes in central Saudi Arabia. „Sandgrouse”. 20 (1), s. 53–55, 1998.
- ↑ a b Harrington Bulkley. No. XXVII. Nidification of the Desert Sand Lark Alaemon desertorum. „The Journal of the Bombay Natural History Society”. 14, s. 179–180, 1902.
- ↑ Greater Hoopoe-lark Alaemon alaudipes. BirdLife International. [dostęp 2016-07-04].
Linki zewnętrzne
- Zdjęcia i nagrania audiowizualne. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).
- SNL: langnebblerke