Porzeczka złota
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | Saxifraganae | ||
Rząd | skalnicowce | ||
Rodzina | agrestowate | ||
Rodzaj | porzeczka | ||
Gatunek | porzeczka złota | ||
Nazwa systematyczna | |||
Ribes aureum Pursh Fl. Amer. sept. 1:164. 1813-1814 | |||
Synonimy | |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Ribesaurea8pl.jpg/240px-Ribesaurea8pl.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/32/Ribesaurea6pl.jpg/250px-Ribesaurea6pl.jpg)
Porzeczka złota (Ribes aureum Pursh) – gatunek krzewu z rodziny agrestowatych. W naturze rośnie w zachodniej części Ameryki Północnej, poza tym szeroko rozpowszechniony w strefie umiarkowanej półkuli północnej, głównie jako gatunek uprawny. W Polsce stosowany w ogrodnictwie często jako podkładka.
Rozmieszczenie
Występuje pospolicie w zachodniej części Ameryki Północnej od południowej części Kanady po Kalifornię i Teksas na południu. Na wschodzie granica naturalnego zasięgu sięga stanów Minnesota, Iowa, Missouri i Arkansas[3]. Do Europy sprowadzony został w 1812[4]. Występuje jako zdziczały na całym kontynencie północnoamerykańskim i w Europie[3], uprawiany poza tym w Rosji[5].
Morfologia
- Łodyga
- Osiąga wysokość zwykle do 2-3 m, wyjątkowo do 4 m. Łodyga jest naga, drewniejąca, gruba i słabo rozgałęzia się. Pędy rozchylają się na boki lub wznoszą prosto, starsze często łukowato zwisają. Krzewy są słabo zagęszczone. Kora jest szara do czerwonobrązowej. Pod ziemią roślina tworzy rozłogi.
- Liście
- Zwykle trzyklapowe i słabo ząbkowane, długości 3-5 cm, u nasady klinowate lub płytko sercowate. Ogonki i brzegi liści za młodu zwykle słabo owłosione, później nagie i tylko na brzegu orzęsione, błyszczące. Na jesieni liście wybarwiają się na czerwono, częściowo też na żółto i fioletowo.
- Kwiaty
- Pięciokrotne, zebrane w grona liczące od 5 do 10 (rzadko do 15) kwiatów. Jasnożółte, długie działki kielicha u dołu są zrośnięte. Płatki korony o wiele mniejsze, są zwykle różowo nabiegłe, dołem zrośnięte do połowy, tworzą wyraźną rurkę z której wystaje pojedynczy choć dwuznamionowy słupek. Pręcików jest 5. Kwiaty pachną przyjemnie i są miododajne.
- Owoc
- Czarna, ciemnobrunatna lub u odmian pomarańczowo-żółta jagoda o średnicy 6-8 mm i charakterystycznym zapachu. Każda jagoda zawiera liczne nasiona.
- Gatunki podobne
- Porzeczka wonna (R. odoratum Wendl.) ma omszone młode gałązki i liście 3-5 klapowe[6]. Występuje w centralnej części Ameryki Północnej[7]. Czasem uznawana jest za odmianę porzeczki złotej Ribes aureum Pursh var. villosum DC.[3].
Zmienność
Poza odmianą typową (var. aureum) wyróżnia się w zależności od ujęcia jako odmianę lub podgatunek[3][8]:
- Ribes aureum Pursh subsp. gracillimum (Coville & Britton) A. E. Murray Kalmia 12:24. 1982 – zasięg ograniczony do Kalifornii (endemit).
- Ribes aureum var. intermedium Jancz.
- Ribes aureum var. leiobotrys (Koehne) Zabel
- Ribes aureum var. longiflorum Jancz.
czasem także:
- Ribes aureum Pursh var. villosum DC. – traktowaną także jako odrębny gatunek – porzeczka wonna.
W dawniejszych źródłach[7] podawana jest też odmiana żółtoowockowa – var. chrysococcum Rydb., obecnie opisywana jako forma chrysococcum (Rydb.) Jancz. (odrębna od typowej melanococcum Jancz.)[9] lub kultywar 'Chrysococcum'.
Szereg odmian uprawnych znajduje się na rynku ogrodniczym na kontynencie amerykańskim, m.in. odmiana 'Crandall' wyróżniająca się bardzo obfitym kwitnieniem[10].
W Ameryce Północnej krzyżuje się z innymi, tamtejszymi gatunkami z rodzaju Ribes[5].
Biologia i ekologia
- Roślina wieloletnia, nanofanerofit. Kwitnie pod koniec kwietnia i w maju, tuż po pojawieniu się liści (w naturalnym zasięgu kwitnienie trwa do czerwca). Zakwita zwykle po raz pierwszy w trzecim roku życia. Kwiaty są nektarodajne i zapylane przez owady. Owoce dojrzewają w trakcie lata od czerwca do sierpnia. Nasiona zachowują zdolność do kiełkowania przez wiele lat. Kiełkowanie jest indukowane w wyniku skaryfikacji lub przez trwające ok. 60 dni przechłodzenie nasion w temperaturze ok. 0 °C[10]. Złamane lub ścięte pędy łatwo tworzą korzenie przybyszowe co jest wykorzystywane do produkcji podkładek.
- W naturze występuje na bardzo zróżnicowanych siedliskach. Często w nadrzecznych lasach liściastych i zaroślach[4], w lasach sosny żółtej, na obszarach źródliskowych oraz w miejscach piaszczystych i trawiastych, a także na zboczach gór na wysokościach do 2600 m n.p.m. Jest odporna na pożary, po których łatwo odbija z kłączy. Pożary też przyśpieszają kiełkowanie nasion[10].
- Liczba chromosomów 2n= 16[6].
Zastosowanie
- Roślina ozdobna
- Krzew uprawiany w nasadzeniach żywopłotowych dla silnie pachnących jasnożółtych kwiatów, gęsto rozmieszczonych na pędach i zakwitających tuż przed pełnym rozwinięciem liści. Zwykle spotyka się ją wśród zieleni osiedlowej, nasadzoną wzdłuż chodników, jako zieleń oddzielającą, rzadziej jako pojedyncze egzemplarze. Polecana do parków, zieleni miejskiej i osiedlowej.
- Roślina jadalna
- Mimo że jagody określane są mianem niesmacznych[7] i nieprzyjemnie pachnących[11] – są jadalne i słodkie. W Ameryce Północnej stosowane do wyrobu dżemów i galaretek[12].
- Roślina lecznicza
- W medycynie ludowej Indian z plemienia Kiowa porzeczka złota stosowana była jako lekarstwo na ukąszenia węży[12].
- Inne zastosowania
- Używana jest jako podkładka dla piennych porzeczek i agrestów. W Polsce jest popularnie wykorzystywana w tym celu, podczas gdy na zachodzie Europy wyparta została przez Ribes divaricatum – mniej wymagającą pod względem wilgotności gleby i powietrza. Jako podkładki stosuje się sadzonki o wysokości od 120 do 170 cm szczepione za pomocą zrazów z jednorocznych pędów stosując technikę na stosowanie. Szczepienie można również wykonywać w sierpniu po usunięciu liści na pędzie podkładki, lecz wtedy stosuje się szczepienie na przystawkę boczną[13]. Ze względu na niewielkie wymagania siedliskowe, łatwe rozprzestrzenianie się i odporność na suszę gatunek ten stosowany jest w Stanach Zjednoczonych do umacniania skarp przydrożnych, hałd kopalnianych i innych terenów przekształconych przez człowieka[10]. Niektóre plemiona Indian używały owoców do barwienia wyrobów garncarskich[12]. Na wielu obszarach naturalnego zasięgu stanowi pokarm dla zwierząt gospodarskich, np. w stanie Montana liście porzeczki złotej stanowią do 5% pożywienia owiec. Liście i owoce stanowią ważne źródło pożywienia dla wielu dziko występujących zwierząt[5].
Uprawa
Roślina jest odporna na mrozy i suszę, ma niewielkie wymagania glebowe. Preferuje stanowiska słoneczne[13], choć dobrze rośnie także w miejscach zacienionych[11]. W większości nasadzeń stare pędy przycina się przy ziemi, pozwalając roślinie na swobodny wzrost. W uprawie gatunek mnoży się łatwo za pomocą sadzonek zdrewniałych, generatywnie tylko wyjątkowo[13].
Choroby
Porzeczka złota jest alternatywnym gatunkiem żywicielskim (wobec preferowanej porzeczki czarnej) dla grzyba Cronartium ribicola J.C.Fisher wywołującego rdzę wejmutkowo-porzeczkową. Rośliny porażone przez grzyb przedwcześnie tracą liście i zamierają[10].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-28] (ang.).
- ↑ a b c d e Ribes aureum. USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network – (GRIN). [dostęp 2008-11-26]. (ang.).
- ↑ a b Joachim Mayer, Heinz-Werner Schwegler: Wielki atlas drzew i krzewów. Oficyna Wyd. „Delta W-Z”. ISBN 978-83-7175-627-6.
- ↑ a b c Ribes aureum. Unites States Department of Agriculture Forest Services. [dostęp 2008-11-27]. (ang.).
- ↑ a b Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c S. Białobok, Z. Hellwig (red.): Drzewoznawstwo. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1955.
- ↑ Ribes aureum. GBIF Data Portal, www.gbif.net. [dostęp 2008-11-26]. (ang.).
- ↑ Ribes aureum. PlantSystematics.org. [dostęp 2008-11-26]. (ang.).
- ↑ a b c d e Ribes aureum (Plants Database). Unites States Department of Agriculture NRCS. [dostęp 2008-11-26]. (ang.).
- ↑ a b Władysław Bugała: Drzewa i krzewy dla terenów zieleni. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1991. ISBN 83-09-00013-8.
- ↑ a b c Ribes aureum Pursh. Oklahoma Biological Survey Home Page. [dostęp 2008-11-27]. (ang.).
- ↑ a b c Jerzy Hrynkiewicz-Sudnik, Bolesław Sękowski, Mieczysław Wilczkiewicz: Rozmnażanie drzew i krzewów liściastych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2001. ISBN 83-01-13434-8.
Bibliografia
- S. Kościelny, B. Sękowski: Drzewa i krzewy – klucze do oznaczania. Warszawa: PWRiL, 1978.
- W. Seneta: Dendrologia. Warszawa: PWN, 1978.
- Włodzimierz Seneta, Jakub Dolatowski: Dendrologia. Warszawa: Wydawnictwa Naukowe PWN, 1997. ISBN 83-01-12099-1.
- Britannica: plant/golden-currant
- SNL: gullrips
- BioLib: 39403
- EoL: 583174
- EUNIS: 173118
- Flora of North America: 250063214
- FloraWeb: 6962
- GBIF: 2986111
- identyfikator iNaturalist: 55544, 55547, 55545
- IPNI: 220870-2
- ITIS: 24452
- NCBI: 23283
- Plant Finder: 286902
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2426191
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:220870-2
- identyfikator Tropicos: 29100482
- USDA PLANTS: RIAU
- CoL: 4SY7V