Poprawność polityczna
Poprawność polityczna (ang. political correctness) – sposób używania języka w dyskursie publicznym, którego deklarowanym celem jest wyrażanie szacunku dla różnych grup społecznych (w tym szczególnie mniejszościowych m.in. pod względem rasy, płci, kultury, czy orientacji seksualnej) oraz dyskryminowanych[1]. Współczesne znaczenie tego terminu zostało ukształtowane przez debatę pomiędzy konserwatystami (np. Allan Bloom, Dinesh D’Souza) a przedstawicielami nowej lewicy w USA w latach 80. XX wieku[2].
W Wielkiej Brytanii i USA termin na ogół funkcjonuje jako określenie o negatywnych konotacjach[3]. Od lat 90. XX wieku stosowany jest przez osoby o prawicowych poglądach, jako rodzaj krytyki działań mających na celu walkę z seksizmem, rasizmem, antysemityzmem, homofobią[4].
Koncepcja znaczenia
Poprawność polityczna ma na celu unikanie zwrotów, które mogą być uznawane za obraźliwe lub nacechowane negatywnie. Określenia tego rodzaju bywają zastępowane eufemizmami[5] . Elementem języka poprawnego politycznie może być również wprowadzanie feminatywów, czyli żeńskich form nazw zawodów[5] . Poprawność polityczna obejmuje również samoograniczanie w posługiwaniu się symbolami i określeniami, które mogą wykluczać, marginalizować lub obrażać dyskryminowane grupy społeczne[6]. Z perspektywy lingwistycznej działania te można uznać za formę preskryptywizmu, gdyż ich celem jest wywarcie pewnego wpływu na zachowania językowe (w tym przypadku nie chodzi jednak o tzw. poprawność językową)[7]. Celem stosowania poprawności politycznej może być bowiem obniżenie poziomu antyspołecznych uprzedzeń i dyskryminacji danych grup społecznych. Używanie zwrotów bardziej neutralnych może być także motywowane chęcią uniknięcia protekcjonalności i respektowania godności osób, do których odnoszą się pejoratywne określenia[8].
Poprawność polityczna opiera się na zaczerpniętym m.in. od B.L. Whorfa założeniu, że język wpływa na rzeczywistość, a stosowanie obraźliwego i atakującego języka przyczynia się do zwiększenia poziomu uprzedzeń i wpływa na postawy wobec dyskryminowanych grup[9].
Przykłady
Odchodzenie w polskiej przestrzeni publicznej od użycia określenia „Murzyn” to przykład poprawności politycznej. Wyraz ten historycznie był używany jako neutralne określenie dla osób czarnoskórych (w przeciwieństwie do słowa „czarnuch” – ang. nigger – które oznaczone było jako „pogardliwe”[10][11]), jednak obecnie to słowo pejoratywne według części użytkowników języka polskiego, w tym w szczególności osób czarnych, m.in. ze względu na związaną z nim frazeologię[12][13][14][15][16][17][18][19]. Polski poseł Killion Munyama zapytany, czy uważa słowo „Murzyn” za obraźliwe, odpowiedział twierdząco, dodając, że „murzyn kojarzy się ze złymi powiedzeniami typu »sto lat za murzynami« i jest obraźliwym określeniem”[20]. Bianka Nwolisa, która zasłynęła na warszawskiej manifestacji transparentem Stop calling me Murzyn („Przestań nazywać mnie Murzynem”), pojawiła się na okładce „Vogue” jako znak nadziei i walki z dyskryminacją[21]. Pięć "Afropolek" zainicjowało akcję #DontCallMeMurzyn, w której stwierdziły, że określenie to „kojarzy się im z upokorzeniem, bólem czy strachem”[22].
W połowie 2020 Słownik Języka Polskiego PWN uznawał słowo „Murzyn” za neutralne i nie było ono opatrzone żadnymi kwalifikatorami czy notami o użyciu[23]. Później Słownik Języka Polskiego PWN podał, że współcześnie wyraz ten jest uznawany za obraźliwy[24]. Starsze słowniki często nie zawierają informacji o negatywnych skojarzeniach związanych z tym słowem[25].
Logo drużyny Cleveland Indians zwane „Chief Wahoo” (Wódz Wahoo) było uważane za niepoprawne politycznie przez wiele osób, szczególnie przez rdzennych Amerykanów. W 1973 logo zostało przerysowane tak, by było bardziej poprawne politycznie[26], ale także poprawiona wersja wzbudza kontrowersje[27].
Krytyka koncepcji poprawności politycznej
Niektóre osoby, szczególnie o poglądach konserwatywnych, porównują poprawność polityczną do nowomowy[28]. Spotyka się ona z negatywnym odbiorem tych środowisk przez postrzeganie jej jako zakazu krytyki określonych grup, wynikający z ich pochodzenia, historii, kultury lub zachowania. Poprawność polityczna przez krytyków bywa określana mianem cenzury[29] lub neocenzury[30]. Krytycy poprawności politycznej wskazują też na fakt, że może mieć ona efekt mrożący i zniechęcający do słusznej krytyki osoby z grup mniejszościowych z obawy o bycie oskarżonym o dyskryminację[31].
Niektórzy językoznawcy zwracają uwagę na fakt, że zastępowanie słów tradycyjnych określeniami bardziej poprawnymi politycznie może prowadzić do trudności w rozumieniu tekstów, a określenia takie nie mają w języku polskim żadnych skojarzeń negatywnych[32]. Jerzy Bralczyk uważa, że nie należy usuwać z języka tradycyjnych słów na określenie narodowości, ale używać ich w pozytywnym kontekście[33].
Zobacz też
![]() | Zobacz hasło poprawność polityczna w Wikisłowniku |
Przypisy
- ↑ poprawność polityczna, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2017-11-26] .
- ↑ Hughes 2011 ↓, s. 67.
- ↑ Hughes 2011 ↓, s. 69.
- ↑ Kohl 1992 ↓, s. 1.
- ↑ a b David 2017 ↓.
- ↑ Political Correctness. English Oxford Living Dictionaries. [dostęp 2018-01-17]. (ang.).
- ↑ PaulP. Baker PaulP., SibonileS. Ellece SibonileS., Key Terms in Discourse Analysis, A&C Black, 2011, s. 102, ISBN 978-1-84706-321-2 (ang.).
- ↑ KamilK. Janiszewski KamilK., Poprawność polityczna – legalna cenzura [online], Liberté!, 11 czerwca 2008 [dostęp 2023-01-04] (pol.).
- ↑ Watt 2009 ↓, s. 161.
- ↑ Czarnuch – definicja, synonimy, przykłady użycia. Słownik języka polskiego PWN. [dostęp 2020-05-04].
- ↑ Murzyn, „PolskieRadio.pl” [dostęp 2017-03-30] .
- ↑ „Murzyn” dyskryminuje. afryka.org, 31 stycznia 2012. [dostęp 2021-03-08].
- ↑ Julian Jeliński: Czy „Murzyn” odejdzie wreszcie na emeryturę?. natemat.pl, 4 lipca 2014. [dostęp 2021-03-08].
- ↑ KatarzynaK. Kłosińska KatarzynaK., Kłopotliwy Murzyn – Poradnia językowa PWN [online], Poradnia językowa Wydawnictwa Naukowego PWN, 31 stycznia 2017 [dostęp 2020-05-04], Cytat: „Zdaję sobie jednak sprawę z tego, że część czarnoskórych Polaków uważa ją za niestosowną, obraźliwą czy wręcz raniącą. Wiedząc o tym, staram się jej przy nich nie używać – nie w imię politycznej poprawności, lecz zwykłej ludzkiej życzliwości.” (pol.).
- ↑ EdytaE. Gietka EdytaE., Nie mów do mnie Murzyn [online], Przegląd, 7 sierpnia 2005 [dostęp 2020-05-04], Cytat: „Polak myśli, że jest sympatyczne, jak w waszym wierszyku dla dzieci. Ale gdy ktoś mówi do mnie »Murzynka«, nie czuję, że to coś dobrego. Nie brzmi tak, jakby powiedział »piękna«. W Kamerunie też jest takie jedno słowo na białych. Po polsku znaczy »świnia«.” (pol.).
- ↑ MichałM. Nogaś MichałM., Rusinek: Słowo „Murzyn” deprecjonuje [online], Podcast 8:10. Gazeta Wyborcza, 10 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
- ↑ DorotaD. Wysocka-Schnepf DorotaD., Stop calling me MURZYN. Rozmowa z mamą młodej aktywistki [online], Podcast 8:10. Gazeta Wyborcza, 11 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
- ↑ MagdaM. Fjołek MagdaM., Czy słowo „Murzyn” jest obraźliwe? „Tu nie chodzi o cenzurę języka, lecz o empatię” – mówi prof. Kłosińska [online], 12 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15], Cytat: „Zaryzykuję tezę, że to nie musi być wyłącznie kwestia słowa „Murzyn” (choć, trzeba to jasno powiedzieć, niebagatelną rolę odgrywa tu to słowo, które – jak mówiłam – w odczuciu wielu osób jest obraźliwe).” (pol.).
- ↑ #DontCallMeMurzyn. Afropolki tłumaczą dlaczego to słowo boli [online], Noizz, 11 czerwca 2020 [dostęp 2020-06-15] (pol.).
- ↑ Anna Śmigulec-Odorczuk: Jeśli nie Murzyn, to kto?. wyborcza.pl, 2012-08-21. [dostęp 2019-05-06].
- ↑ Młoda aktywistka Bianka Nwolisa na okładce „Vogue Polska” [online], Noizz, 27 sierpnia 2020 [dostęp 2021-03-05] (pol.).
- ↑ #DontCallMeMurzyn. Afropolki tłumaczą dlaczego to słowo boli [online], Noizz, 11 czerwca 2020 [dostęp 2023-01-04] (pol.).
- ↑ Murzyn – definicja, synonimy, przykłady użycia. sjp.pwn.pl. [dostęp 2021-03-08]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-06-27)].
- ↑ Termin "Murzyn". SJP PWN. [dostęp 2022-12-11].
- ↑ Marek Łaziński: „Murzyn” i „Murzynka”. rjp.pan.pl. [dostęp 2021-03-06].
- ↑ Rochelle Steinhaus,The Real Chief Wahoo?, Court TV Online, July 31, 2001. Accessed June 19, 2007.
- ↑ Filip Bondy, Selig's uncivil wrong, NY Daily News, March 8, 2007. Accessed June 19, 2007.
- ↑ Schmidt M. The Orwellian Language of Big Government, NTUF Policy Paper 152
- ↑ Poprawność polityczna – legalna cenzura [online], liberte.pl, 21 kwietnia 2010 [dostęp 2021-04-06] [zarchiwizowane z adresu 2010-04-21] .
- ↑ AndrzejA. Zwoliński AndrzejA., Nowa nowomowa [online], opoka.org.pl [dostęp 2021-04-06] (pol.).
- ↑ Robin J. Ely, Debra Meyerson, and Martin N. Davidson: Rethinking Political Correctness. Harvard Business Review, 2006-09-01. [dostęp 2022-12-11].
- ↑ JanJ. Grzenia JanJ., Lapończycy czy Samowie? [online], Poradnia językowa PWN, sjp.pwn.pl, 11 maja 2005 [dostęp 2019-01-18] .
- ↑ JerzyJ. Bralczyk JerzyJ., Ukrainiec [online], Poradnia językowa PWN, sjp.pwn.pl, 7 listopada 2002 [dostęp 2019-01-18] .
Bibliografia
- Geoffrey Hughes: Political Correctness: a History of Semantics and Culture. Hoboken: 2011. ISBN 978-1-4443-6029-5.
- Herbert Kohl. Uncommon Differences: On Political Correctness, Core Curriculum and Democracy in Education. „The Lion and the Unicorn”. Volume 16, Number 1, 1992. DOI: 10.1353/uni.0.0216. (ang.).
- Dominic Watt: Political Correctness. W: Siobhan Chapman: Key ideas in linguistics and the philosophy of language. Edinburgh: 2009. OCLC 932573959.
- Jaroslav David: POLITICKÁ KOREKTNOST. W: Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová: Nový encyklopedický slovník češtiny. 2017. (cz.).
- Isabelle Barbéris, L'art du politiquement correct. Le nouvel académisme anticulturel, Paris, PUF, 2019, 208 p. (ISBN 978-2-13-080478-9).
- Philippe Bernier Arcand, Faux rebelles: les dérives du "politiquement incorrect", Montréal, Poètes de brousse, 2022, 148 p. (ISBN 978-2-925226-05-5)
- Michael Behrens, Robert von Rimscha: „Politische Korrektheit“ in Deutschland: eine Gefahr für die Demokratie. Bouvier 1995, ISBN 978-3-416-02540-9.
- Diedrich Diederichsen: Politische Korrekturen. Kiepenheuer & Witsch, Köln 1996, ISBN 3-462-02551-1
- Nat Hentoff, Free Speech for Me – But Not for Thee, HarperCollins, 1992, (ISBN 0-06-019006-X)
- Geoffrey Hughes: Political Correctness: A History of Semantics and Culture. Wiley-Blackwell, Maldon 2009, ISBN 1-4051-5278-8
- Josef Joffe, Dirk Maxeiner, Michael Miersch, Henryk M. Broder: Schöner Denken: Wie man politisch unkorrekt ist. Piper, München / Zürich 2008, ISBN 978-3-492-25316-1.
- Klaus Rainer Röhl: Deutsches Phrasenlexikon. Lehrbuch der Politischen Korrektheit für Anfänger und Fortgeschrittene. Mit Zeichnungen von Klaus Böhle. Ullstein, Berlin / Frankfurt am Main 1995, 3. Auflage 1995, ISBN 3-550-07077-2.
- Jörg Schönbohm: Politische Korrektheit: Das Schlachtfeld der Tugendwächter. Manuscriptum, Leipzig 2009, ISBN 978-3-937801-56-8.
- Switzer, Jacqueline Vaughn. Disabled Rights: American Disability Policy and the Fight for Equality. Washington DC: Georgetown University Press, 2003
- Sabine Wierlemann: Political Correctness in den USA und in Deutschland. Erich Schmidt, Berlin 2002, ISBN 3-503-06144-4.
- PWN: 3960506
- Britannica: topic/political-correctness
- SNL: politisk_korrekt