Platan
![]() | Ten artykuł dotyczy rodzaju drzew. Zobacz też: Platan – czeski browar. |
![]() Liść platana klonolistnego | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | srebrnikopodobne | ||
Rząd | srebrnikowce | ||
Rodzina | platanowate | ||
Rodzaj | platan | ||
Nazwa systematyczna | |||
Platanus L. Sp. Pl. 999. 1 Mai 1753 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Platanus orientalis[3] | |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/M%C3%BCnster%2C_Aasee%2C_Platane_--_2019_--_3524.jpg/220px-M%C3%BCnster%2C_Aasee%2C_Platane_--_2019_--_3524.jpg)
Platan (Platanus L.) – rodzaj drzew należący do rodziny platanowatych. Obejmuje 9 gatunków[4][5]. Siedem gatunków występuje w Ameryce Północnej od Meksyku na południu (gdzie jest ich największe zróżnicowanie) po Ontario na północy, jeden gatunek (platan wschodni) rośnie od południowo-wschodniej Europy po Himalaje i jeden (Platanus kerrii) w Laosie i północnym Wietnamie[5][6]. Drzewa te rosną na terenach skalistych, często wzdłuż dolin rzecznych i strumieni oraz nad jeziorami[7].
Niektóre gatunki są uprawiane jako rośliny ozdobne, głównie w parkach i jako drzewa przyuliczne[6][7]. Długą tradycję uprawy ma platan wschodni sadzony często w ogrodach w kulturze islamu oraz na placach w centrach miejscowości. Popularnie uprawiany jest mieszaniec platana wschodniego i zachodniego – platan klonolistny[7]. Drewno platanów jest cenione jako surowiec do wyrobu oklein. Gatunki północnoamerykańskie wykorzystywane były także jako rośliny lecznicze przez Indian[7].
Morfologia
- Pokrój
- Duże drzewa o rozłożystych koronach[8], osiągające ponad 50 m wysokości[7]. Ich charakterystyczną cechą jest łuszcząca się w postaci cienkich płatków kora[8][7], gładka i jasna (brązowa, szara do białawej)[6]. Pędy i liście pokryte są rozgałęzionymi lub gwiazdkowatymi włoskami[6].
- Liście
- Opadające zimą lub w porze suchej (rzadko częściowo zimozielone[6]), skrętoległe. Blaszki 3- do 7-klapowych, na brzegu ząbkowane, podobne do liści klonu, duże (do ok. 30 cm długości). Ogonki liściowe długie, u nasady zgrubiałe, osłaniające pąk[7][6].
- Kwiaty
- Niepozorne i rozdzielnopłciowe, zebrane w osobne, choć podobne, męskie i żeńskie, kulisto-główkowate kwiatostany. W jednym kwiatostanie złożonym powstaje zwykle od jednej do 5, rzadziej do 12 główek[6]. Okwiat kwiatów męskich składa się z 3–4 drobnych działek kielicha i płatków korony. Rozwijają się w nich 3–4 pręciki. Kwiaty żeńskie mają okwiat złożony tylko z 3–4 działek. Zawierają 5–9 słupków zwieńczonych długim, czerwonym znamieniem[7].
- Owoce
- Jednonasienne niełupki wąskie i długie, zebrane w kuliste owocostany, które zwisają na długich szypułkach[6].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z monotypowej rodziny platanowatych (Platanaceae), która wraz z siostrzaną rodziną srebrnikowatych (Proteaceae) wchodzi w skład rzędu srebrnikowców (Proteales), stanowiącego jedną ze starszych linii rozwojowych dwuliściennych właściwych[2]. Dawniej była uznawana zwykle za blisko spokrewnioną z oczarowatymi Hamamelidaceae[7].
- Lista gatunków[5]
- Platanus gentryi Nixon & J.M.Poole
- Platanus kerrii Gagnep.
- Platanus lindeniana M.Martens & Galeotti
- Platanus mexicana Moric. – platan meksykański
- Platanus occidentalis L. – platan zachodni
- Platanus orientalis L. – platan wschodni
- Platanus racemosa Nutt. – platan kalifornijski
- Platanus rzedowskii Nixon & J.M.Poole
- Platanus wrightii S.Watson – platan arizoński
- Platanus × hispanica Mill. ex Münchh. – platan klonolistny
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-02-28] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Proteales, [w:] Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2021-01-24] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-22].
- ↑ Platanus. The Plant List. [dostęp 2016-05-17]. (ang.).
- ↑ a b c Platanus L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-04-21].
- ↑ a b c d e f g h Zhi-Yun Zhang, Nicholas J. Turland: Platanaceae. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2021-04-21].
- ↑ a b c d e f g h i Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 98. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b GeoffreyG. Burnie GeoffreyG. i inni, Botanica. Ilustrowana, w alfabetycznym układzie, opisuje ponad 10 000 roślin ogrodowych, Niemcy: Könemann, Tandem Verlag GmbH, 2005, ISBN 3-8331-1916-0, OCLC 271991134 .
- Britannica: plant/plane-tree
- БРЭ: 3144064
- SNL: platan
- Catalana: 0132564
- DSDE: platan
- EoL: 59477
- Flora of China: 125747
- Flora of North America: 125747
- GBIF: 3152811
- identyfikator iNaturalist: 49664
- IPNI: 32120-1
- ITIS: 19019
- NCBI: 4402
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:32120-1
- Tela Botanica: 87019
- identyfikator Tropicos: 40010355
- USDA PLANTS: PLATA
- identyfikator taksonu Fossilworks: 53335
- CoL: 6RKR