Pesa Twist
Pesa „Twist” 2014N Krakowiak na Placu Centralnym w Krakowie | |||
Dane ogólne | |||
Kraj produkcji | Polska | ||
---|---|---|---|
Producent | |||
Miejsce produkcji | Bydgoszcz | ||
Premiera | InnoTrans 2012 | ||
Lata produkcji | od 2012 | ||
|
Pesa Twist – rodzina jednoprzestrzennych tramwajów niskopodłogowych produkowanych od 2012 w zakładach Pesa w Bydgoszczy. Wśród wyprodukowanych egzemplarzy można wyróżnić pojazdy 3- i 4-członowe. Tramwajów z tej rodziny powstało łącznie ponad 200 i są one eksploatowane w Polsce (Częstochowa, Gorzów Wielkopolski, Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia, Kraków i Wrocław), Rosji (Moskwa) i na Ukrainie (Kijów), w Rumunii (Krajowa), ponadto zamówienie złożył Tallinn w Estonii.
Historia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/InnoTrans14_PESA_Fokstrot_%281%29.jpg/220px-InnoTrans14_PESA_Fokstrot_%281%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cc/Pesa_Twist_2010NW_-_prawa_strona_Trako_2015_%28Flyz1_WG_34-2015%29.jpg/220px-Pesa_Twist_2010NW_-_prawa_strona_Trako_2015_%28Flyz1_WG_34-2015%29.jpg)
Geneza
W 2006 Pesa Bydgoszcz rozpoczęła produkcję tramwajów. Do 2008 budowano model Tramicus, a w 2010 rozpoczęto wytwarzanie wagonów z rodziny Swing[1]. Ich konstrukcje były do siebie zbliżone – tramwaj o długości około 30 m miał 5 sekcji i poruszał się na 3 sztywnych wózkach.
Również w 2006 MPK Częstochowa rozpisało przetarg na zakup fabrycznie nowych tramwajów niskopodłogowych, gdyż z powodu planowanego otwarcia nowej linii tramwajowej wzrosły potrzeby taborowe[2]. Przewoźnik, ze względu na zły stan torowisk, chciał zakupić tramwaje o niższym nacisku statycznym osi na tor niż to przewiduje polska norma. Innym wymogiem zamawiającego były wszystkie wózki skrętne z klasycznym osiowym zestawem kołowym[3].
Bydgoska Pesa zaprojektowała nową rodzinę tramwajów, która spełniała wymogi częstochowskiego przewoźnika. Powstała wersja 32-metrowa poruszająca się na czterech skrętnych wózkach[4]. W 2010 władze Częstochowy złożyły pierwsze zamówienie na twisty[5], a w 2012 bydgoską fabrykę opuścił prototyp tego modelu[6].
Zamówienia
- 17 grudnia 2010 – podpisanie umowy na dostawę 7 tramwajów typu 2010N dla Częstochowy[5],
- 10 grudnia 2012 – podpisanie umowy na dostawę 30 tramwajów typu 2012N dla konurbacji górnośląskiej[7],
- 27 czerwca 2013 – podpisanie umowy na dostawę 120 tramwajów typu 71-414 dla Moskwy[8] (zamówienie zostało później zmniejszone do 90 pojazdów[9]),
- 3 lipca 2014 – podpisanie umowy na dostawę 36 tramwajów typu 2014N dla Krakowa[10],
- 15 grudnia 2014 – podpisanie umowy na dostawę 6 tramwajów typu 2010NW dla Wrocławia[11],
- marzec 2015 – podpisanie umowy na dostawę 2 tramwajów typu 2010NW dla Wrocławia[12],
- maj 2016 – podpisanie umowy ramowej na dostawę 10 tramwajów typu 71-414K dla Kijowa[13][14],
- sierpień 2017 – podpisanie umowy na dostawę 40 tramwajów dla Kijowa[15],
- 22 września 2017 – podpisanie umowy na dostawę 14 trójczłonowych tramwajów dwukierunkowych typu 2015N dla Gorzowa Wielkopolskiego[16],
- 15 stycznia 2018 – podpisanie umowy na dostawę 10 tramwajów typu 2010N-10 dla Częstochowy[17],
- 29 czerwca 2018 – podpisanie umowy na dostawę 35 tramwajów (typu 2012N-10 i 2017N) dla konurbacji górnośląskiej[18],
- 4 kwietnia 2019 – podpisanie umowy ramowej na dostawę 10 tramwajów dla Kijowa[19],
- 14 grudnia 2020 – podpisanie oświadczenie o skorzystaniu z opcji na 5 dodatkowych tramwajów 2017N dla konurbacji górnośląskiej[20],
- 17 lipca 2021 – podpisanie umowy na dostawę 17 tramwajów dla Krajowy[21],
- 20 grudnia 2021 – podpisanie umowy na dostawę 24 tramwajów dla Wrocławia[22],
- 25 maja 2022 – podpisanie umowy na dostawę 8 tramwajów dla Tallinna[23],
- lipiec 2022 – podpisanie oświadczenie o skorzystaniu z opcji na 15 dodatkowych tramwajów dla Tallinna[24].
Prezentacje promocyjne
Światowa premiera Twista miała miejsce we wrześniu 2012 podczas targów InnoTrans w Berlinie[3]. W maju 2014 podczas obchodów 115-lecia tramwaju elektrycznego w Grudziądzu zaprezentowano Fokstrota (moskiewskiego Twista)[25]. Fokstrota zaprezentowano również na targach InnoTrans 2014[26]. Wrocławskiego Twista zaprezentowano na targach Trako 2015[27]. We wrześniu 2016 na InnoTrans zaprezentowano Krakowiaka[28]. Dwa lata później podczas Trako 2019 zaprezentowano gorzowskiego Twista[29].
Konstrukcja
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/05/Pesa_Twist_2012N_-_kabina_motorniczego.jpg/220px-Pesa_Twist_2012N_-_kabina_motorniczego.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/Pesa_Twist_2012N_-_SIP_nad_oknem.jpg/220px-Pesa_Twist_2012N_-_SIP_nad_oknem.jpg)
Charakterystyka ogólna
Twisty zaprojektowano jako tramwaje posiadające od dwóch do czterech członów[4]. Producent oferuje pojazdy jedno- i dwukierunkowe o różnej szerokości: 2300, 2400, 2500 i 2650 mm oraz przystosowane do różnego rozstawu szyn: 1000, 1435 i 1520 mm[30][31]. Konstrukcja wytrzymuje ściskanie siłą 400kN (klasa PIV normy EN-12663) i spełnia normę zderzeniową EN-15227[30]. Dla wymagań bezpieczeństwa zaprojektowano m.in. klatkę bezpieczeństwa dla kabiny motorniczego i zderzaki pochłaniające energię zderzenia[30].
Liczba członów | Długość całkowita | Pojemność (5 os./m²) |
---|---|---|
2 | 22,8 m | 140 – 158 |
3 (wersja krótka) | 26,255 m | 184 |
3 (wersja normalna) | 32 m | 208 – 243 |
4 | 41,9 m | 270 – 310 |
źródło:[4][31] |
Dla Twistów przewidziano przekształtnikowy układ napędowy umożliwiający hamowanie rekuperacyjne i przemieszczanie się (w sytuacjach awaryjnych) przy wykorzystaniu energii z baterii. Tramwaj w wersji trójczłonowej może być rozpędzany poprzez silniki umieszczone w dwóch (układ osi Bo'2'2'Bo' ) lub trzech (układ osi Bo'Bo'2'Bo' ) wózkach. Wszystkie wózki są obrotowe i posiadają klasyczne osie[30].
Wnętrze Twistów może być częściowo lub w pełni niskopodłogowe[32]. Przy jednych drzwiach wejściowych jest rampa wjazdowa dla podróżujących na wózkach inwalidzkich. Kolejnym ułatwieniem jest wysokość wejścia – 350 mm nad główką szyny. Przestrzeń pasażerska może być wyposażona w klimatyzację i system informacji pasażerskiej[30].
Wersje
Typ | Dodatkowe określenie | Rozstaw szyn | Napięcie zasilania | Liczba członów | Układ osi | Nacisk na oś | Długość | Szerokość | Liczba i moc silników | Prędkość maksymalna | Miejsca siedzące | Niska podłoga | Właściwości | |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
2010N | 1435 mm | 600 V | 3 | Bo'2'2'Bo' | 32 m | 2,4 m | 4 × 105 kW | 75 km/h | 59 | 100% | ![]() ![]() ![]() | [33] | ||
2012N | Step | 1435 mm | 600 V | 3 | 32 m | 2,4 m | 4 × 105 kW | 70 km/h | 77 | 73% | ![]() | [7][34][35][36] | ||
71-414 | Fokstrot | 1524 mm | 3 | 9,555 t | 26,255 m | 2,5 m | 75 km/h | 60 | 100% | ![]() | [31][37][38][39] | |||
2014N | Krakowiak | 1435 mm | 600 V | 4 | 42,83 m | 2,4 m | 70 km/h | 102 | ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | [10][40][41][42] | ||||
2010NW | 1435 mm | 600/750 V | 3 | 32 m | 2,4 m | 70 km/h | 58 | 100% | ![]() ![]() ![]() ![]() | [43][44] | ||||
2015N | 1435 mm | 3 | 24,2 m | 2,4 m | 70 km/h | 48 | 100% | ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | [16][45][46] | |||||
2010N-10 | 1435 mm | 3 | Bo'2'2'Bo' | 32,2 m | 2,4 m | 4 × 105 kW | 70 km/h | 58 | 100% | ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | [17][47][48] | |||
2017N | 1435 mm | 3 | ~25 m | 59 | 65,6% | ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | [18][49] | |||||||
2012N-10 | 1435 mm | 3 | ~32 m | 77 | 75% | ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() | [18][49] | |||||||
145N | Craiova | 27 m | 2,4 m | 58 | ![]() ![]() ![]() ![]() | [21][50][51] | ||||||||
146N | Wrocław | 1435 mm | 3 | ~27 m | 2,4 m | 100% | ![]() ![]() ![]() ![]() | [52][53] | ||||||
147N | Tallinn | 3 | 28,56 m | 80 km/h | 100% | ![]() ![]() | [54] | |||||||
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Twist dla Częstochowy
Pesa zaoferowała dla Częstochowy w pełni niskopodłogową wersję 2010N (129Nb). Pojazdy są jednokierunkowe i w całości klimatyzowane[33], zaprojektowane dla 208 pasażerów (5 os./m²). Pierwotnie planowano tylko 45 miejsc siedzących[30], ale ostatecznie wersja dla Częstochowy otrzymała w sumie 59 foteli[33].
Są pewne niejasności co do oznaczenia typu tramwaju. W prasie można spotkać oznaczenie 129Nb[33], jednak na tabliczkach znamionowych widnieje 2010N[55].
Wersja dla MPK Częstochowa posiada system informacji pasażerskiej wyposażony w tablice diodowe. Szósty egzemplarz, który przed oddaniem do użytku został zaprezentowany na targach InnoTrans w Berlinie, został tymczasowo wyposażony w nowocześniejszy system. Po imprezie wyposażenie tramwaju zostało jednak ujednolicone. Oprócz informacji wizualnej tramwaje są wyposażone w informacje dźwiękowe. Zapowiedzi głosowe zostały nagrane przez Artura Barcisia (zapowiedzi przystanków) oraz Zygmunta Staszczyka (pozostałe komunikaty)[3].
Twist Step dla konurbacji górnośląskiej
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Pesa_Twist_2012N_-_miejsce_na_w%C3%B3zki.jpg/220px-Pesa_Twist_2012N_-_miejsce_na_w%C3%B3zki.jpg)
Pojazdy dla Tramwajów Śląskich mają te same wymiary maksymalne pudła co 2010N, ale różnią się kształtem burt (wcięcia w dolnej części), mniejszym udziałem niskiej podłogi (73,6%), klimatyzacją tylko w kabinie motorniczego i większą liczbą miejsc siedzących (77)[36]. Zapowiedzi głosowe zostały nagrane przez Joannę Bartel[56]. 20 śląskich twistów dodatkowo jest wyposażonych w komunikaty głosowe w języku angielskim[57].
Twist Fokstrot dla Moskwy
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f1/Pesa_Fokstrot_%281%29%2C_Pesa_Bydgoszcz%2C_2014-08-22_%28Muri_WK14%29.jpg/220px-Pesa_Fokstrot_%281%29%2C_Pesa_Bydgoszcz%2C_2014-08-22_%28Muri_WK14%29.jpg)
Pojazdy są krótsze niż wcześniejsze (mają długość 26 255 mm) dzięki skróceniu środkowego członu, który jest podparty na jednym wózku, są także nieco szersze (2,5 m) i przystosowane do toru 1524 mm, dzięki czemu siedzenia przy ścianach pojazdu są umieszczone podwójnie. Fokstroty są dostosowane do większych wahań temperatury, tzn. -40 °C/+40 °C[31][58]. Sylwetkę zewnętrzną Fokstrota zaprojektował Bartosz Piotrowski, a wnętrze Bartosz Piotrowski i NC.Art[59].
Twist Krakowiak dla Krakowa
Są to pierwsze pojazdy Pesy wyposażone w klimatyzatory HVAC firmy Vossloh Kiepe(inne języki) (po jednym na człon pojazdu + dodatkowy dla kabiny motorniczego). Wymieniony producent wyposażał tramwaje już wcześniej kupowane przez MPK Kraków[60]. Jest to najdłuższy tramwaj wyprodukowany w Polsce[61], ze względu na swoją długość wymagał podzielenia na dwie części podczas transportu od producenta[42]. Wnętrze pojazdu mieści około 300 pasażerów. Wozy mają zamontowany system informacji pasażerskiej oraz monitoring[62]. Sylwetkę zewnętrzną krakowskiego Twista zaprojektował Bartosz Piotrowski, natomiast wnętrze Bartosz Piotrowski i NC.Art[63].
Twist dla Wrocławia
Pojazdy zostały wyposażone w system hamowania rekuperacyjnego, a pozyskiwana w ten sposób energia jest gromadzona w superkondensatorach[64]. Dodatkowo, MPK Wrocław zamówiło system ostrzegania o przeszkodach na drodze tramwaju. Wrocławski Twist różni się od innych pewnymi szczegółami: posiada specjalny system zapachowy, ładowarki USB[44].
Sylwetkę zewnętrzną wrocławskiego Twista zaprojektowali Bartosz Piotrowski i Krzysztof Nogowski, natomiast wnętrze NC.Art[65].
Twist dla Tallinna
Tramwaje mają zostać wyposażone w nowoczesne systemy informacji, sprzedaży biletów, zliczania pasażerów, klimatyzacji, monitoringu, rekuperacji energii oraz diagnostyki online. Pojazdy będą posiadały podgrzewaną podłogę[54].
Eksploatacja
Państwo | Miasto lub obszar | Przewoźnik | Typ | Lata dostaw | Liczba | |
---|---|---|---|---|---|---|
![]() | Tallinn | TLT | 147N | od 2024 | 2 z 23 | [23][24][66][67][68] |
![]() | Częstochowa | MPK Częstochowa | 2010N | 2012 | 7 | [3][55] |
2010N-10 | 2020 | 10 | [17][69] | |||
Gorzów Wielkopolski | MZK Gorzów Wielkopolski | 2015N | 2019-? | 14 | [16][45][70][71][72] | |
Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia | Tramwaje Śląskie | 2012N | 2013–2014 | 30 | [73] | |
2012N-10 | 2020–? | 8 | [18][74][75] | |||
2017N | 2020–2022 | 32 | [18][76][74][77][78] | |||
Kraków | MPK Kraków | 2014N | 2015 | 36 | [79] | |
Wrocław | MPK Wrocław | 2010NW | 2015 | 8 | [80][81] | |
146N | 2024 | 13 z 24 | [22][82][83][84] | |||
![]() | Moskwa | MosGorTrans(inne języki) | 71-414 | 2014–2016 | 70 | [85] |
![]() | Krajowa | RAT Craiova | 145N | 2022-2023 | 17 | [21][86][87][88][89] |
![]() | Kijów | Kyjiwpasstrans(inne języki) | 71-414K | 2015–2018 | 47 | [90][14][91][92][93] |
?–2021 | 10 | [94][95] | ||||
Łączna liczba: | 303 z 336 |
Tallinn
25 maja 2022 podpisana została umowa na 8 tramwajów (z opcją na kolejnych 15) dla TLT[23]. W lipcu 2022 poinformowano o skorzystaniu z całej opcji na dodatkowe tramwaje[24]. Pierwszy tramwaj dotarł do Tallinna 29 maja 2024 i następnie rozpoczął jazdy testowe[96]. 23 sierpnia natomiast rozpoczął jazdy z pasażerami[97].
Częstochowa
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/47/PESA_Twist_II.jpg/220px-PESA_Twist_II.jpg)
Pierwsze zamówienie na twisty złożyła Częstochowa, która zakupiła na mocy umowy z 17 grudnia 2010 siedem sztuk jednokierunkowych składów normalnotorowych z napędem asynchronicznym, klimatyzacją oraz udogodnieniami dla niepełnosprawnych[5]. Zamówione tramwaje kosztowały przewoźnika 50 mln zł (7,14 mln za sztukę), z czego 42,5 mln pochodziło z dofinansowania unijnego[98]. Był to pierwszy tramwaj niskopodłogowy, który zamówił częstochowski przewoźnik. Twisty dostały numery taborowe z zakresu przewidzianego wcześniej dla dwuczłonowych tramwajów Konstal 102Na[3].
Pierwszy tramwaj 129Nb dotarł do zajezdni w Częstochowie nad ranem 13 marca 2012[6]. Jazdy testowe rozpoczęto nocami od 13 do 25 marca 2012[99]. Podczas prób przeprowadzono jazdy po całej sieci tramwajowej, łącznie ze znajdującym się w najgorszym stanie technicznym torowiskiem we wschodniej części miasta. Ostatecznie nie zdecydowano się jednak na liniowe kursy po tej trasie, prowadzącej do pętli Kucelin przy Hucie Częstochowa[3]. Konieczna była przebudowa kilku peronów, a dwa perony przystankowe zostały przeniesione. W międzyczasie wagon przeszedł w Częstochowie pomyślnie testy homologacyjne[2]. 28 kwietnia rozpoczęły się 30-dniowe jazdy próbne z pasażerami. Twist kursował na trasie linii numer 2 z pętli Fieldorfa-Nila na Północy do pętli Raków-Dworzec PKP[100]. Po miesiącu bezawaryjnej jazdy, 1 czerwca nastąpiło uroczyste przekazanie pierwszego egzemplarza na własność MPK Częstochowa[101][33]. 3 września twisty rozpoczęły kursowanie na swojej docelowej, otwartej w tym dniu linii nr 3[102]. Jej trasa rozpoczyna się nowo wybudowanym torowiskiem od pętli przy Miejskim Stadionie Piłkarskim Raków, następnie biegnie przez Błeszno i Wrzosowiak, a potem po starym torowisku prowadzi do pętli Fieldorfa-Nila. Uroczyste otwarcie nowej linii, połączone z festynem i paradą tramwajów, miało miejsce 9 września[103]. Dostawy twistów zakończono 13 października 2012[104].
We wrześniu 2014 roku w jednym z częstochowskich twistów wykryto wadę fabryczną (odkształcenia oraz pęknięcia elementów konstrukcyjnych pierwszego i trzeciego członu). W wyniku diagnostyki usterki wykryto w 5 z 7 tramwajów, a ze względu na ich charakter niezbędne stało się wysłanie ich do producenta celem wykonania niezbędnych poprawek. Do Częstochowy pierwszy naprawiony tramwaj powrócił w maju 2015 roku, drugi w czerwcu[105]. W lipcu 2016 trwał remont ostatniego pojazdu[106]. W składach poza naprawą wykrytego błędu konstrukcyjnego wymienione zostały rampy dla wózków oraz światła[107]. W związku z unieruchomieniem tramwajów producent zapłacił kary umowne[106].
15 stycznia 2018 MPK Częstochowa podpisało z Pesą umowę o wartości 90 mln zł na dostarczenie w ciągu 2 lat 10 tramwajów Twist II (z opcją na 5 kolejnych)[17]. Dostawy miały rozpocząć się w maju 2019 i zakończyć w styczniu 2020[108], jednakże ze względu na problemy producenta pierwszy egzemplarz został dostarczony dopiero 16 marca 2020[109], a 13 maja rozpoczął kursy z pasażerami[110]. Dostawy zakończono pod koniec września 2020[69].
Gorzów Wielkopolski
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/Pesa_Twist_Gorz%C3%B3w.jpg/220px-Pesa_Twist_Gorz%C3%B3w.jpg)
22 września 2017 podpisana została umowa pomiędzy MZK Gorzów Wielkopolski a Pesą na dostawę 14 dwukierunkowych twistów[16], począwszy od października 2018[111]. W umowie zawarto prawo opcji na dodatkowe 6 tramwajów[45] (z której nie zdecydowano się skorzystać[112]). W nocy z 15 na 16 kwietnia dostarczono pierwszy tramwaj do Gorzowa[70], kilka dni później rozpoczęto jego testy[113], a 23 maja odbyła się uroczysta prezentacja[114]. Wszystkie tramwaje miały zostać dostarczone do sierpnia 2019 roku[115]. 31 maja gorzowski model Twista otrzymał dopuszczenie do ruchu z pasażerami[116]. W związku z zakupem twistów MZK zdecydował się na sprzedaż części z posiadanych tramwajów Düwag 6ZGTW[117]. 17 kwietnia 2020 odbyła się pierwsza jazda testowa na mieście[118]. 2 lipca z okazji 763. rocznicy lokacji miasta tramwaje rozpoczęły obsługę linii nr 1, której remont został niedługo wcześniej ukończony[72].
Górnośląsko-Zagłębiowska Metropolia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Twist_2017N_Bytom_Plac_Sikorskiego.jpg/220px-Twist_2017N_Bytom_Plac_Sikorskiego.jpg)
10 grudnia 2012 roku Pesa podpisała umowę ze spółką Tramwaje Śląskie na dostawę 30 nowych składów. Wartość kontraktu opiewała na sumę 202,5 mln zł brutto. Realizacja zamówienia ma nastąpić w czasie 24 miesięcy[7]. W drugi weekend listopada 2013 dostarczono pierwszy tramwaj do zajezdni Tramwajów Śląskich. Na kolejne dni zaplanowano testy homologacyjne, a na 22 listopada prezentację dla szerszej publiczności[34]. Przed premierą twist wyjeżdżał na śląskie tory w nocy i był oklejony folią maskującą[119]. 22 listopada w Zabrzu zaprezentowano pierwszego Twista[120], a na początku stycznia 2014 zakończyły się jego czynności odbiorowe[121]. 13 maja w zajezdni tramwajowej Zawodzie w Katowicach odbyła się uroczystość wprowadzenia twistów do obsługi ruchu liniowego[122]. Eksploatacja z pasażerami rozpoczęła się 14 maja 2014, kiedy to twisty rozpoczęły obsługę linie nr 35 Katowice Plac Wolności – Zawodzie Zajezdnia[56]. 2 sierpnia rozpoczęto ich eksploatację na linii nr 6 Katowice – Bytom[57], a na początku sierpnia rozpoczęto testy twistów w Sosnowcu i Będzinie[123]. Dostawy zakończono 30 września[124]. Do zajezdni Zawodzie trafiło łącznie 20 twistów[57], a do zajezdni Będzin 10[123]. Od października 2014 twisty zaczęły obsługiwać linię nr 15 łączącą Katowice z Sosnowcem[123]. W grudniu 2013 w drodze głosowania wybrano kolor wnętrza śląskich twistów oraz nadano im tradycyjne śląskie imiona[125]. Pod koniec 2021 roku przewoźnik podpisał z producentem umowę na doposażenie 5 tramwajów w klimatyzację[126]. Pierwszy zmodernizowany tramwaj rozpoczął kursy z pasażerami w sierpniu 2022[127].
29 czerwca 2018 TŚ podpisały z Pesą umowę na dostawę 27 tramwajów o długości około 25 m (z opcją na 5 dodatkowych sztuk) i 8 tramwajów o długości 32 m[18]. 12 lipca 2020 pierwszy tramwaj 25-metrowy został dostarczony do zajezdni Zawodzie w Katowicach[76], natomiast pierwszy pojazd 32-metrowy dostarczono do Katowic 31 października 2020[74]. 23 października pierwszy tramwaj 25-metrowy rozpoczął kursy z pasażerami na linii nr 36 w Katowicach[128]. W listopadzie przeprowadzono konkurs na imię dla tramwajów 25-metrowych, w ramach którego otrzymały one imię Gwarek[129][130]. 14 grudnia zarząd spółki Tramwaje Śląskie podpisał oświadczenie o uruchomieniu prawa opcji na 5 dodatkowych twistów 25-metrowych[20]. 30 stycznia 2021 pierwsze dwa nowe tramwaje 32-metrowe rozpoczął kursy z pasażerami na linii nr 15[131]. 22 kwietnia 2021 zakończono dostawy tramwajów z zamówienia podstawowego[132]. Na koniec roku 2021 dostarczonych były natomiast 4 tramwaje z zamówienia uzupełniającego[77], a ostatni tramwaj dostarczono pod koniec stycznia[78].
Kraków
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Pesa2014N%E2%80%9EKrakowiak%E2%80%9D-UlicaBasztowa-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg/220px-Pesa2014N%E2%80%9EKrakowiak%E2%80%9D-UlicaBasztowa-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/2014N-RG914%2C_Krak%C3%B3w%2C_2016.jpg/220px-2014N-RG914%2C_Krak%C3%B3w%2C_2016.jpg)
3 lipca 2014 zawarto umowę na dostawę 36 sztuk 4-członowych tramwajów (wartość kontraktu 291 240 000 zł netto)[133]. Planowano wówczas, że zastąpią one Konstale 105Na oraz będą kursować głównie do Nowej Huty[10].
W budowę tramwajów poza pracownikami Pesy zaangażowano również pracowników krakowskiego MPK[79]. 17 czerwca 2015 pierwszy tramwaj był testowany na torze testowym przy fabryce w Bydgoszczy[134], a 28 czerwca dotarł do zajezdni Podgórze w Krakowie[79]. Pod koniec lipca tramwaj otrzymał homologację[135].
30 sierpnia 2015 pierwszy krakowiak rozpoczął regularne kursy[136]. Tramwaje skierowano przede wszystkim do obsługi linii nr 4[137]. 25 listopada krakowiaki rozpoczęły również obsługę linii nr 52, jednakże 30 listopada zostały wycofane z tej linii ze względu na ocieranie się przegubami o krawężniki. W związku z czym Zarząd Infrastruktury Komunalnej i Transportu w Krakowie przeprowadził pracę na pętli Czerwone Maki i 9 grudnia krakowiaki ponownie skierowano do obsługi linii nr 52[137]. 29 grudnia do Krakowa dotarł ostatni z 36 zamówionych wozów[79]. Pod koniec grudnia tramwaje obsługiwały linie nr 4, 50 i 52, a w weekendy również nr 24[138].
Tramwaje przydzielono do zajezdni Nowa Huta i Podgórze[139]. Dzięki ich dostawom możliwe było wycofanie najstarszych Konstali 105Na[140].
Od początku eksploatacji do 7 kwietnia 2016 wszystkie krakowiaki pokonały łącznie milion kilometrów[141].
28 lipca 2016, podczas Światowych Dni Młodzieży, jednym z krakowiaków przejechał papież Franciszek[142]. Tramwaj o numerze RG914[143] został specjalnie na tę okazję oklejony w biało-żółte barwy i ozdobiony hasłem Błogosławieni miłosierni, albowiem oni miłosierdzia dostąpią w różnych językach, a na tablicach kierunkowych widniał napis Tram del Papa. Pojazd wyruszył spod Pałacu Arcybiskupów, następnie przejechał ulicami Franciszkańską, Straszewskiego, Piłsudskiego i al. 3 Maja oraz zakończył bieg na Błoniach. W podróży papieżowi towarzyszyła grupa osób niepełnosprawnych[142]. Po przejeździe ojciec święty otrzymał specjalnie wyprodukowany model tramwaju Krakowiak, a wagon wykorzystany w wydarzeniu został przez MPK nazwany Papal Tram (ang. Tramwaj Papieski)[144]. Następnego dnia udekorowany tramwaj obsługiwał linię nr 8[145], a od 30 lipca do 1 sierpnia specjalną linię S4 z Bronowic Małych do Małego Płaszowa. Od 2 sierpnia obsługuje linie, na których zazwyczaj jeżdżą krakowiaki[146].
We wrześniu 2016 poinformowano, że MPK domaga się od Pesy 26 mln zł tytułem kar za opóźnienia w dostawach[147]. 20,4 mln zł przewoźnik wyegzekwował z gwarancji ubezpieczeniowej, stanowiącej zabezpieczenie realizacji kontraktu[148]. Pod koniec stycznia 2019 prawomocną decyzją sądu wysokość kar została zmniejszona do 14,5 mln zł[149].
W ciągu pierwszych 14 miesięcy eksploatacji wystąpiło 1700 wad i usterek w dostarczonych do tej pory Krakowiakach[150]. Na początku 2019 roku w tramwajach wystąpił problem z pudłami ocierającymi o krawężniki, który spowodowany był osiadanie wózków w efekcie naturalnego zużywania się obręczy kół podczas eksploatacji[151].
W 2016 roku w przetargu na 50 tramwajów dla MPK Kraków Pesa zaproponowała Krakowiaka II (2016N)[152]. Została jednak z niego wykluczona przez MPK ze względu na nienależytą realizację umowy z dnia 3 lipca 2014 roku. W szczególności dostawę po terminie i niską dostępność Krakowiaków[153]. Pesa odwołała się od tej decyzji i 30 stycznia 2017 Krajowa Izba Odwoławcza wydała wyrok nakazujący MPK unieważnienie wykluczenia Pesy z przetargu[154]. MPK z uwagi na wątpliwości prawne uzasadnienia orzeczenia KIO złożyło sprawę do sądu wykazując 1700 wad i usterek, które wystąpiły w ciągu 14 miesięcy w dostarczonych do tej pory Krakowiakach[150]. Pesa odwołała się od tej decyzji, jednakże sąd oddalił argumenty MPK i zgodnie z orzeczeniem KIO nakazał przywrócenie oferty Pesy[155]. 8 sierpnia 2017 roku MPK poinformował o wyborze najkorzystniejszej oferty, którą złożyła Pesa. Druga oferta należała do konsorcjum Solaris-Stadler, trzecia została złożona przez Škodę, a oferta Newagu została odrzucona[156][157]. Pesa nie przedłużyła jednak wadium w przetargu[158]. Pod koniec października MPK wezwało Pesę do podpisania umowy w dniu 10 listopada[159], jednak przedstawiciele Pesy nie stawili się na podpisanie umowy w tym dniu[160] i MPK zdecydowało się na wybór oferty konsorcjum Solaris-Stadler. 20 listopada Pesa odwołała się od tej decyzji do KIO[161], a po kilku dniach wycofała swoje odwołanie[162].
W lipcu 2018 na al. Pokoju wykolejeniu uległ jeden z krakowiaków, w wyniku czego konieczna była naprawa u producenta, w wyniku której tramwaj otrzymał nową konstrukcję pierwszego członu. W styczniu 2021 tramwaj powrócił do obsługi pasażerów w Krakowie[163].
Wrocław
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Pesa_Twist_146N_%28side%29.jpg/220px-Pesa_Twist_146N_%28side%29.jpg)
15 grudnia 2014 MPK Wrocław podpisało z Pesą umowę na dostawę 6 tramwajów, które miały zostać dostarczone w przeciągu pół roku. Zamówienie przewidywało możliwość rozszerzenia do 25 sztuk w przypadku pozyskania dofinansowania ze środków Unii Europejskiej[11]. W marcu zdecydowano się rozszerzyć zamówienie o 2 dodatkowe egzemplarze[12].
W nocy z 17 na 18 czerwca 2015 do Wrocławia przyjechał pierwszy tramwaj. Podczas pierwszych testów okazało się, że niezbędna będzie przebudowa części przystanków, na których odległość między peronem a tramwajem jest zbyt mała[80]. 19 czerwca tramwaj został zaprezentowany dziennikarzom na terenie zajezdni Borek[164]. Do 26 czerwca sprawdzono 73 przystanki, a 15 z nich wymagało kilkucentymetrowych korekt krawędzi peronów[165]. Pod koniec lipca dostarczono drugi tramwaj[166]. 14 sierpnia trzy tramwaje rozpoczęły kursy z pasażerami na linii nr 3[167], a pod koniec sierpnia twisty skierowano do obsługi linii nr 23 i 33[168]. 23 listopada do Wrocławia dostarczono 2 ostatnie egzemplarze zamówione jako opcjonalne i tym samym zakończono kontrakt[81]. Na początku grudnia pojazdy zaczęto kierować również na linię nr 5[169], później także na linię nr 11[170], a pod koniec czerwca 2016 na linię nr 3[171]. Dzięki dostawom twistów MPK mogło wycofać i sprzedać część najstarszych Konstali 105Na[172].
20 grudnia 2021 MPK Wrocław podpisało z Pesą umowę na dostawę 24 tramwajów (za 204 mln zł – ponad 8,2 mln zł za pojazd)[173], z opcją na 16 kolejnych[22], która zwiększa wartość zamówienia do 337,5 mln zł[174]. W nocy z 23 na 24 lutego 2024 do Wrocławia przyjechał pierwszy Twist[82], 29 lutego odbyła się jego prezentacja[175], 12 kwietnia poinformowano o zakończeniu procesu homologacji[176], a 20 czerwca rozpoczął kursy z pasażerami[177]. W nocy z 27 na 28 sierpnia został dostarczony 13.Twist typu 146N[84].
Moskwa
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/PESA_tram_at_Shchukinskaya_06-2015.jpg/220px-PESA_tram_at_Shchukinskaya_06-2015.jpg)
Umowę na dostawę 120 tramwajów dla Moskwy zawarto w czerwcu 2013 roku, po wycofaniu się z przetargu Bombardiera. Dostawy przewidziano na okres od marca 2014 do marca 2015[178]. Pierwsze tramwaje powstały w całości w Bydgoszczy, późniejsze miały być produkowane we współpracy z koncernem Urałwagonzawod, największym na świecie producentem czołgów[179]. Później jednak postanowiono, że wszystkie tramwaje powstaną w Polsce[37]. Kolejne pojazdy dla Moskwy miały zawierać coraz więcej podzespołów pochodzących z Rosji, docelowo powyżej 50%[179]. 20 lutego 2014 w Bydgoszczy został zaprezentowany pierwszy z zamówionych tramwajów[38].
1 czerwca tramwaje rozpoczęły kursy z pasażerami. Skierowano je do obsługi linii nr 6 Bratcewo – metro Sokół[180]. Do końca lutego 2015 dostarczono połowę z zamówionych 120 tramwajów[181]. Dostawa pozostałych została wstrzymana ze względu na spadek wartości rubla. W lipcu na terenie fabryki w Bydgoszczy znajdowały się 22 gotowe, niedostarczone tramwaje[182]. W październiku 2016 r. prezes Pesy poinformował o wyniku negocjacji zakładu z moskiewskim przewoźnikiem, w ramach których uzgodniono zmniejszenie kontraktu ze 120 do 90 pojazdów i szybkie rozpoczęcie transportu już wyprodukowanych pojazdów do Moskwy[9]. Co nastąpiło pod koniec miesiąca, kiedy wysłano pierwsze 10 tramwajów[85]. Do dostawy pozostałych 20 nigdy nie doszło[183].
W ciągu pierwszego roku eksploatacji tramwaje pokonały 1,7 mln km oraz przewiozły 10 mln pasażerów[184].
W związku z inwazją Rosji na Ukrainę serwisowanie tramwajów było niemożliwe ze względu na sankcje i wynikający z nich brak części zamiennych. Doprowadziło to do stopniowego wycofania pojazdów z ruch aż do całkowitego zaprzestania ich użytkowania 4 grudnia 2023[183].
Kijów
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/PESA_Foxtrot_in_Kiev.jpg/220px-PESA_Foxtrot_in_Kiev.jpg)
17 czerwca 2015 mer Kijowa podpisał z Pesą memorandum mówiące o możliwości zrealizowania dostaw do 50 tramwajów dla tego miasta oraz uruchomienia w nim zakładu producenta[185]. 9 października do Kijowa dotarł jeden pokazowy fokstrot, a następnego dnia został on zaprezentowany podczas parady tramwajów[186][187]. Wagon przypisano do zajezdni Szewczenko i skierowano na trzymiesięczne jazdy testowe z pasażerami[188], mające na celu uzyskanie homologacji na rynek ukraiński[90]. Ostatecznie egzemplarz ten, oznaczony numerem 751, został dopuszczony do regularnego ruchu liniowego pod koniec marca 2016[189].
W maju 2016 Pesa podpisała umowę ramową na dostawę 10 tramwajów dla Kijowa[13]. W lipcu obecny wówczas w tym mieście pierwszy egzemplarz o numerze 751 został przedstawiony do odbiorów[190][191], które zakończono pod koniec sierpnia[13]. 23 sierpnia wóz ten został skierowany do obsługi linii ekspresowej nr 3[189]. Pod koniec listopada do stolicy Ukrainy dotarł drugi egzemplarz i 29 listopada również on wyjechał na linię szybkiego tramwaju[191]. Na początku grudnia dostarczono kolejne 2 egzemplarze, 16 grudnia do Kijowa dotarły następne 2 wagony, zaś 19 grudnia ostatnie 4 wozy[190]. Pod koniec 2016 w eksploatacji było 6 tramwajów[91], zaś pozostałe 4 wozy wprowadzono do użytku do połowy marca 2017[192].
W sierpniu 2017 podpisano umowę na dostawę kolejnych 40 tramwajów[15]. Na początku października pierwszy z nich był gotowy[193], a miesiąc później był już w Kijowie[194]. W październiku 2018 dostarczonych było łącznie 25 z 50 zamówionych tramwajów[195]. W efekcie zmian kursu walutowego przewidziana w kontrakcie partia 40 tramwajów została zmniejszona do 37. Pod koniec grudnia 2018 roku zakończono dostawy[196].
4 kwietnia 2019 podpisano umowę ramową na dostawy do końca 2019 roku kolejnych 10 tramwajów posiadających możliwość jazdy wielokrotnej[19]. Do września 2021 dostarczono pierwsze 7 sztuk[197], a 3 kolejne do służby weszły pod koniec roku[95].
Krajowa
17 lipca 2021 podpisana została umowa na dostarczenie 17 tramwajów do Krajowy[21]. Na początku listopada 2022 zakończyła się produkcja pierwszego egzemplarza[198], po czym został on przetransportowany do Olsztyna na testy[199], po których 2 grudnia dotarł do Krajowy[86]. 16 marca 2023 na stanie przewoźnika było 10 twistów i rozpoczęto jazdy z pasażerami[88].
Nagrody i wyróżnienia
- 2015 – tytuł Dobry Wzór przyznany przez Instytut Wzornictwa Przemysłowego oraz nagroda specjalna Wzór roku 2015 przyznana przez ministra gospodarki dla tramwaju 2014N Krakowiak[79].
- 2016 – wyróżnienie w kategoriach Project of the year over 50 mln euro i Outstanding Engineering Achievement podczas gali Global Light Rail Awards dla tramwaju 2014N Krakowiak[200],
- 2018 – tytuł Dobry Wzór przyznany przez Instytut Wzornictwa Przemysłowego dla tramwaju 2015N[201].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Jacek Modrzejewski. Warszawskie tramwaje 120Na Swing. „Świat Kolei”. 11/2011, s. 46-47. Emi-press. ISSN 1234-5962.
- ↑ a b Tomasz Haładyj. Linia tramwajowa nr 3 w Częstochowie. „Świat Kolei”. 11/2012, s. 48-53. Emi-press. ISSN 1234-5962.
- ↑ a b c d e f Tomasz Haładyj. Częstochowski Twist 129Nb. „Świat Kolei”. 11/2012, s. 46-47. Emi-press. ISSN 1234-5962.
- ↑ a b c Tramwaje. pesa.pl. [dostęp 2012-10-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-27)].
- ↑ a b c PESA dostarczy 7 tramwajów pod Jasną Górę – podpisanie umowy. rynek-kolejowy.pl, 2010-12-17. [dostęp 2012-09-19].
- ↑ a b 129Nb już na torach. [w:] Na przystanku nr 3/2012 (3) [on-line]. Na przystanku. s. 14-16. [dostęp 2012-03-20].
- ↑ a b c Tramwaje Śląskie dostaną 30 Twistów. kurier-kolejowy.pl, 2012-12-10. [dostęp 2012-12-10].
- ↑ Pesa: Tramwaje z PESA zamówione przez Moskwę!. pesa.pl. [dostęp 2014-08-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-08)].
- ↑ a b MichałM. Szymajda MichałM., Zbliża się szczęśliwy finał dostaw tramwajów Pesy do Moskwy [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2016-10-07] .
- ↑ a b c Pierwsza wizualizacja Krakowiaka – jest umowa!. infotram.pl, 2014-07-03. [dostęp 2014-07-03].
- ↑ a b Po Wrocławiu będą jeździć ciemnoniebieskie Pesy. MPK podpisało umowę i pokazało barwy nowych tramwajów. tuPolska sp. z o.o.. [dostęp 2014-12-15].
- ↑ a b Wrocław zamawia sześć nowych tramwajów. Więcej też od Pesy. transport-publiczny.pl, 2015-03-17. [dostęp 2015-03-17].
- ↑ a b c Do połowy grudnia z Pesy wyruszą ostatnie Fokstroty dla Kijowa. transport-publiczny.pl, 2016-12-06. [dostęp 2016-12-11].
- ↑ a b Marek Graff. Nowe tramwaje w Polsce w 2015 r.. „Technika Transportu Szynowego”. 5/2016, s. 14. Radom: Instytut Naukowo-Wydawniczy „TTS”. ISSN 1232-3829. (pol.).
- ↑ a b „Киевпастранс” подписал договор на закупку у польской PESA 40 трамваев за 1,8 миллиарда. biz.censor.net.ua, 2017-08-21. [dostęp 2017-11-01]. (ros.).
- ↑ a b c d PESA z umową na Twisty w Gorzowie. infotram.pl, 2017-09-22. [dostęp 2017-09-22].
- ↑ a b c d MPK Częstochowa podpisało umowę z Pesą na dostawy 10 Twistów. transport-publiczny.pl, 2018-01-15. [dostęp 2018-01-16].
- ↑ a b c d e f Tomasz Czoik: Tramwaje śląskie kupią 35 składów. 2018-07-03. [dostęp 2018-07-03].
- ↑ a b Pesa dostarczy kolejne tramwaje do Kijowa. Będą jeździć w składach. transport-publiczny.pl, 2019-04-11. [dostęp 2019-04-20].
- ↑ a b Tramwaje Śląskie zleciły Pesie produkcję dodatkowych tramwajów [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-12-30] (pol.).
- ↑ a b c d Kolejny rumuński kontrakt Pesy. Umowa na 17 tramwajów dla miasta Krajowa [online], www.transport-publiczny.pl, 19 lipca 2021 [dostęp 2021-10-02] (pol.).
- ↑ a b c Pesa z umową na nowe tramwaje dla MPK Wrocław [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-12-20] (pol.).
- ↑ a b c Pesa jedzie do Tallina. Umowa na nowe tramwaje podpisana [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2022-07-20] (pol.).
- ↑ a b c Będzie więcej tramwajów Pesy w Tallinie. Stolica Estonii wykorzysta całą opcję [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2022-07-20] (pol.).
- ↑ Moskiewski fokstrot na grudziądzkich Błoniach?. kurier-kolejowy.pl, 2014-05-20. [dostęp 2014-05-20].
- ↑ Prezentacja Fokstrota na InnoTrans. kurier-kolejowy.pl, 2014-09-23. [dostęp 2014-09-23].
- ↑ Witold Urbanowicz: Jakie tramwaje na Trako (zdjęcia). transport-publiczny.pl, 2015-09-21. [dostęp 2015-09-25].
- ↑ Startuje rekordowy InnoTrans 2016. Cały kolejowy świat w Berlinie (zdjęcia). rynek-kolejowy.pl, 2016-09-19. [dostęp 2016-09-21]. (pol.).
- ↑ Elf2 i Twist - nowe pojazdy PESY na targach w Gdańsku. infotram.pl, 2019-09-24. [dostęp 2019-09-25].
- ↑ a b c d e f Foldery reklamowe Pesa Twist: str. 1, str. 2, Pesa Bydgoszcz, [dostęp: 2012-06-08]
- ↑ a b c d jm: Krótki Twist dla Moskwy. Rynek Kolejowy, 2013-06-27. [dostęp 2013-06-30].
- ↑ Jerzy Gościński: Tramwaje Śląskie: Pesa dostarczy 30 tramwajów. Rynek Kolejowy, 2012-12-10. [dostęp 2012-12-10].
- ↑ a b c d e Oto jest! Twist własnością MPK Częstochowa. infotram.pl, 2012-06-06. [dostęp 2012-06-08].
- ↑ a b Pierwszy nowy wagon już na Śląsku. tram-silesia.pl, 2013-11-12. [dostęp 2013-11-12].
- ↑ Zakup 30 sztuk nowego środka transportowego (niskopodłogowy wagon tramwajowy). tram-silesia.pl, 2012-06-06. [dostęp 2014-02-03].
- ↑ a b Nowe Twisty już wożą pasażerów. tram-silesia.pl, 2014-05-14. [dostęp 2014-05-15].
- ↑ a b MW: Moskwa dostanie nowy tramwaj. Pesa zagra Fokstrota. kurier-kolejowy.pl, 2014-01-17. [dostęp 2014-01-18].
- ↑ a b MW: W marcu pierwsze Fokstroty wyjadą do Moskwy. kurier-kolejowy.pl, 2014-02-20. [dostęp 2014-02-24].
- ↑ Дмитрий Касаткин: Заводская табличка 71-414. transphoto.ru, 2014-03-15. [dostęp 2014-03-22].
- ↑ Specyfikacja Istotnych Warunków Zamówienia znak sprawy FZ-218-128-12. mpk.krakow.pl, 2013-08-09. [dostęp 2014-09-30].
- ↑ Umowa na dostawę 36 nowych tramwajów podpisana. mpk.krakow.pl, 2014-07-04. [dostęp 2014-11-08].
- ↑ a b Krakowiak – najdłuższy tramwaj w Polsce – w trakcie łączenia. transport-publiczny.pl, 2015-06-29. [dostęp 2015-07-06].
- ↑ MPK Wrocław podpisał z Pesą umowę na sześć tramwajów. transport-publiczny.pl, 2014-12-15. [dostęp 2014-12-15].
- ↑ a b Zobacz lakier blue metalic na tramwaju Twist dla Wrocławia. transport-publiczny.pl, 2015-06-19. [dostęp 2015-06-20].
- ↑ a b c Gorzów podpisał umowę z Pesą na 14 Twistów (wizualizacje). transport-publiczny.pl, 2017-09-22. [dostęp 2017-09-24].
- ↑ PESA TWIST 2015N z nagrodą Dobry Wzór 2018 [online], infotram.pl [dostęp 2018-10-28] (pol.).
- ↑ PESA z umową na TWISTY II dla Częstochowy. infotram.pl, 2018-01-15. [dostęp 2018-01-16].
- ↑ AKTUALNOŚCI | ATM PP Sp. z o.o. [online] [dostęp 2020-11-18] .
- ↑ a b Jakie nowe Twisty Pesa chce dostarczyć Tramwajom Śląskim?. transport-publiczny.pl, 2018-03-20. [dostęp 2018-10-09].
- ↑ KurierK. Kolejowy KurierK., Nowe tramwaje PESA Twist 145N w Craiova poprawiają jakość transportu publicznego w mieście [online], kurier-kolejowy.pl [dostęp 2023-11-04] .
- ↑ KarolK. Wach KarolK., Pierwszy PESA Twist dla miasta Krajowa rusza na testy do Olsztyna [online], TransInfo, 5 listopada 2022 [dostęp 2024-06-28] (pol.).
- ↑ Jest umowa na nowe tramwaje. Tak będą wyglądać wozy Pesa Twist [online], www.wroclaw.pl [dostęp 2022-02-21] (pol.).
- ↑ Nowa Pesa dla Wrocławia zaprezentowana [zdjęcia] [online], www.transport-publiczny.pl, 29 lutego 2024 [dostęp 2024-06-26] (pol.).
- ↑ a b Wyborcza.pl [online], bydgoszcz.wyborcza.pl [dostęp 2022-07-20] .
- ↑ a b Zdjęcie tabliczki znamionowej Twista nr 3
- ↑ a b Katowice: pierwsze Twisty wyjechały w trasę. kurier-kolejowy.pl, 2014-05-14. [dostęp 2014-05-15].
- ↑ a b c Tramwaje Śląskie: Twisty mówią po angielsku. kurier-kolejowy.pl, 2014-08-01. [dostęp 2014-08-04].
- ↑ MW: Fokstrot, czyli czym właściwie będą jeździć Moskwianie?. kurier-kolejowy.pl, 2014-02-21. [dostęp 2014-02-24].
- ↑ Strefa Publiczna 2014. iwp.com.pl. [dostęp 2016-04-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-08-08)].
- ↑ Krakowiaki z klimatyzatorami Vossloh Kiepe. InfoTram.pl, 2015-01-05. [dostęp 2015-01-07].
- ↑ Pierwszy Krakowiak już w Krakowie. infotram.pl, 2015-06-28. [dostęp 2015-06-28].
- ↑ Jacek Kołodziej. „Krakowiak”. „Świat Kolei”. 8/2015, s. 8. Emi-press. ISSN 1234-5962.
- ↑ Bartosz Piotrowski: Design narzędziem rozwoju przemysłu – artykuł dr Bartosza Piotrowskiego. projekt-wbz.com.pl. [dostęp 2016-01-31].
- ↑ Wrocław orders Pesa Twist supercapacitor trams. railwaygazette.com, 2014-12-18. [dostęp 2015-01-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-07)]. (ang.).
- ↑ Znamy laureatów konkursu Dobry Wzór 2015!. iwp.com.pl. [dostęp 2016-01-31]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-16)].
- ↑ Esimene uus tramm jõudis Tallinna ja asub läbima testkilomeetreid [online], Postimees, 29 maja 2024 [dostęp 2024-05-29] (est.).
- ↑ KarolK. Wach KarolK., Drugi Twist dotarł do Tallina [online], TransInfo, 11 lipca 2024 [dostęp 2024-07-17] (pol.).
- ↑ SPRAWOZDANIE Z DZIAŁALNOŚCI POJAZDY SZYNOWE PESA BYDGOSZCZ S.A. [online], 28 marca 2024 [dostęp 2024-07-24] (pol.).
- ↑ a b Wszystkie Twisty 2 już w Częstochowie. Jeden prawie gratis. transport-publiczny.pl, 2020-09-28. [dostęp 2020-10-10].
- ↑ a b Pierwszy tramwaj od Pesy jest już w Gorzowie! [film i zdjęcia] - gorzowianin.com - najprawdopodobniej najlepszy portal w mieście [online], gorzowianin.com [dostęp 2019-04-16] (ang.).
- ↑ Wszystkie dostarczone do Gorzowa Wlkp Twisty ruszają na trasy. infotram.pl, 2019-09-23. [dostęp 2019-09-25].
- ↑ a b Gorzów: Ruszyły tramwaje po niemal trzech latach przerwy. Inauguracja Twistów [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-07-13] (pol.).
- ↑ Marek Graff. Nowy tabor tramwajowy w Polsce. „Technika Transportu Szynowego”. 7-8/2015, s. 46-63. Emi-press. ISSN 1232-3829.
- ↑ a b c Tramwaje Śląskie S.A. » Pierwszy długi wagon z Pesy w Katowicach [online] [dostęp 2020-11-02] (pol.).
- ↑ Tramwaje Śląskie: W oczekiwaniu na Twisty i pojazdy techniczne [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-02-23] (pol.).
- ↑ a b Pierwszy nowy Twist od Pesy dotarł do Katowic [zdjęcia] [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-07-13] (pol.).
- ↑ a b Pesa dostarcza przed czasem tramwaje dla Jass i Tramwajów Śląskich. transport-publiczny.pl, 2021-12-30. [dostęp 2022-01-09].
- ↑ a b Pesa zakończyła dostawy Twistów dla Tramwajów Śląskich. Przed terminem [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2022-01-25] (pol.).
- ↑ a b c d e Jacek Kołodziej. Wszystkie „Krakowiaki” już na ulicach Krakowa. „Świat Kolei”. 2/2016, s. 8. Emi-press. ISSN 1234-5962.
- ↑ a b Nowy tramwaj we Wrocławiu. Duży kłopot z przystankami. wroclaw.gazeta.pl, 2015-06-18. [dostęp 2015-06-18].
- ↑ a b Wrocławskie Twisty w komplecie. infotram.pl, 2015-11-24. [dostęp 2015-11-24].
- ↑ a b Pierwszy nowy Twist Pesy we Wrocławiu [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2024-02-26] (pol.).
- ↑ KarolK. Wach KarolK., Wrocławski Twist rusza na miasto. Wiemy kiedy [online], TransInfo, 19 czerwca 2024 [dostęp 2024-06-19] (pol.).
- ↑ a b Nowe tramwaje marki Pesa Twist 146N we Wrocławiu. Trzynasta jest już w zajezdni [ZDJĘCIA] [online], Wroclaw.pl, 2 września 2024 [dostęp 2024-09-02] (pol.).
- ↑ a b 10 Fokstrotów pojechało do Moskwy. infotram.pl, 2016-10-25. [dostęp 2016-10-25].
- ↑ a b Rumunia: Pierwszy tramwaj Pesy dotarł do Krajowy. Wkrótce ostatnie testy [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2022-12-02] (pol.).
- ↑ BibiB. Spune BibiB., Craiova a primit încă 3 tramvaie din cele 17 comandate de la PESA [online], Mobilitate.eu, 16 stycznia 2023 [dostęp 2023-02-13] (rum.).
- ↑ a b Rumunia: Tramwaje Pesy wożą pierwszych pasażerów w Krajowie [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2023-04-02] (pol.).
- ↑ EuroOlteniaInfo, E gata linia de tramvai de pe strada Henry Ford! [online], Euro Oltenia Info, 4 września 2023 [dostęp 2023-10-05] (rum.).
- ↑ a b W Kijowie Pesa wygrywa ze Stadlerem. infotram.pl, 2016-04-15. [dostęp 2016-04-15].
- ↑ a b Produkcja eksportowa PESY w 2016 roku. inforail.pl, 2016-12-22. [dostęp 2016-12-23]. (pol.).
- ↑ PESA dostarczy kolejne wagony dla Kijowa? Oferta Elektrontransu odrzucona. infotram.pl, 2019-04-04. [dostęp 2019-04-06].
- ↑ Kijów z kompletem tramwajów od PESY, będą kolejne? [online], TransInfo [dostęp 2023-02-13] (pol.).
- ↑ Pesa dostarczy kolejne tramwaje do Kijowa. Będą jeździć w składach [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2019-06-05] (pol.).
- ↑ a b КрутькоК. Дар'я КрутькоК., На Дарниці почали курсувати нові польські трамваї [online], Хмарочос, 17 stycznia 2022 [dostęp 2023-02-22] (ukr.).
- ↑ KarolK. Wach KarolK., Pierwszy tramwaj Twist rozpoczął testy w Tallinie [online], TransInfo, 17 czerwca 2024 [dostęp 2024-08-22] (pol.).
- ↑ Pierwszy tramwaj PESA wozi pasażerów w Tallinie [zdjęcia] [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2024-09-04] (pol.).
- ↑ Przyjechał siódmy twist. MPK ma już komplet zamówionych tramwajów. [w:] Gazeta.pl Częstochowa [on-line]. Agora SA, 2012-10-13. [dostęp 2013-05-12].
- ↑ A.S.: Nowy tramwaj już przyjechał. Będzie kursował za darmo!. wczestochowie.pl, 2012-03-13. [dostęp 2014-09-23].
- ↑ UM Częstochowa: Częstochowa: Twist rusza na linię nr 2. infotram.pl, 2012-04-27. [dostęp 2012-12-16].
- ↑ Tomasz Haładyj: Jak w częstochowskiej zajezdni narodził się nowy tramwaj. czestochowa.gazeta.pl, 2012-06-01. [dostęp 2012-06-02].
- ↑ Tomasz Haładyj: Ruszyły tramwaje na Błeszno. Ale z dużymi kłopotami. czestochowa.gazeta.pl, 2012-09-03. [dostęp 2012-12-16].
- ↑ Tomasz Haładyj: Tysiące ludzi na paradzie tramwajów na Wrzosowiaku [zdjęcia]. czestochowa.gazeta.pl, 2012-09-09. [dostęp 2012-12-16].
- ↑ Tomasz Haładyj: Przyjechał siódmy twist. MPK ma już komplet zamówionych tramwajów. czestochowa.gazeta.pl, 2012-10-13. [dostęp 2012-10-14].
- ↑ Michał Hyra: Twisty powoli wracają na częstochowskie tory tramwajowe. [w:] Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2015-06-29. [dostęp 2015-06-29].
- ↑ a b MPK Częstochowa: PESA zachowała się honorowo. infotram.pl, 2016-07-12. [dostęp 2016-07-14].
- ↑ Zobacz lakier blue metalic na tramwaju Twist dla Wrocławia. transport-publiczny.pl, 2015-06-22. [dostęp 2015-06-27].
- ↑ Bydgoska Pesa ma kłopoty. I to na kilku frontach
- ↑ Pierwszy Twist II już w Częstochowie. Trwa homologacja i odbiór. transport-publiczny.pl, 2020-03-18. [dostęp 2020-03-18].
- ↑ Pierwszy Twist 2.0 wozi częstochowskich pasażerów [zdjęcia] [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-05-13] (pol.).
- ↑ Pesa podpisała umowę na tramwaje dla Gorzowa. Sprzeda 14 twistów
- ↑ Gorzów nie zrealizuje opcji na Twisty. Będzie nowy przetarg [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2023-04-02] (pol.).
- ↑ Gorzowski Twist na testach. Jeździ. infotram.pl, 2019-04-25. [dostęp 2019-04-30].
- ↑ Gorzów Wlkp. Pierwszy twist od Pesy oficjalnie przekazany. transport-publiczny.pl, 2019-05-23. [dostęp 2019-05-23].
- ↑ Pierwszy twist dla Gorzowa już jest. Kolejnych 13 z Pesy do sierpnia
- ↑ Twist Gorzów z homologacją!. kurier-kolejowy.pl, 2019-06-03. [dostęp 2020-01-28].
- ↑ Gorzów Wielkopolski sprzedaje pięć Helmutów. infotram.pl, 2019-03-22. [dostęp 2020-03-24].
- ↑ Gorzów: Twistem przez centrum miasta. Powrót tramwajów w lipcu?. transport-publiczny.pl, 2020-04-17. [dostęp 2020-04-21].
- ↑ pj, jm: Nowy tramwaj już jeździ po Katowicach. Ale zamaskowany [ZDJĘCIA i WIDEO]. katowice.gazeta.pl, 2013-11-13. [dostęp 2013-11-15].
- ↑ Nowe tramwaje na Śląsku: nowy Twist w Tramwajach Śląskich zaprezentowany. zabrze.naszemiasto.pl, 2013-11-22. [dostęp 2013-11-22].
- ↑ Katowice: Pierwszy Twist już po odbiorach. infotram.pl, 2014-01-08. [dostęp 2014-02-03].
- ↑ Twist wyjedzie na katowickie tory. W Sosnowcu pojawi się być może jeszcze w tym roku [ZDJĘCIA+WIDEO]. twojezaglebie.pl, 2014-05-13. [dostęp 2014-05-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-06)].
- ↑ a b c Sosnowiec: Pierwsze Twisty na testach. infotram.pl, 2014-08-05. [dostęp 2014-08-05].
- ↑ Tramwaje Śląskie odebrały ostatniego Twista. kurier-kolejowy.pl, 2014-09-30. [dostęp 2014-09-30].
- ↑ Tramwaje Śląskie na szaro. rynek-kolejowy.pl, 2013-12-23. [dostęp 2013-12-30].
- ↑ s, PESA zamontuje klimatyzację w pięciu śląskich wagonach 2012N [online], TransInfo, 10 grudnia 2021 [dostęp 2023-11-04] (pol.).
- ↑ Pierwszy Twist Tramwajów Śląskich z klimatyzacją już na ulicach [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2023-11-04] (pol.).
- ↑ KurierK. Kolejowy KurierK., Nowe wagony PESA już na trasie. [online], kurier-kolejowy.pl [dostęp 2020-11-15] .
- ↑ Tramwaje Śląskie z konkursem na imię dla nowych tramwajów [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-11-11] (pol.).
- ↑ Nowy wagon Tramwajów Śląskich to Gwarek [online], TransInfo [dostęp 2020-12-30] (pol.).
- ↑ KarolK. Wach KarolK., Twist 2012N-10 zadebiutował liniowo [online], TransInfo [dostęp 2021-02-02] (pol.).
- ↑ Ostatni Twist Pesy z zamówienia podstawowego dostarczony do Tramwajów Śląskich [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2021-04-22] (pol.).
- ↑ Pesa będzie wozić w Krakowie. „Express Bydgoski”, 2015-06-30.
- ↑ Pierwszy Krakowiak na torze testowym. infotram.pl, 2015-06-17. [dostęp 2015-06-20].
- ↑ Krakowiak z homologacją. infotram.pl, 2015-08-03. [dostęp 2015-08-05].
- ↑ Dominik Lebda: Kraków. Uruchomiono estakadę tramwajową Lipska – Wielicka. transport-publiczny.pl, 2015-08-30. [dostęp 2015-08-31].
- ↑ a b Koniec problemów z kursowaniem Krakowiaków na Czerwone Maki. transport-publiczny.pl, 2015-12-11. [dostęp 2015-12-12].
- ↑ Wszystkie Krakowiaki dostarczone. infotram.pl, 2015-12-29. [dostęp 2015-12-29].
- ↑ Krakowiaki od soboty na „czwórce”. transport-publiczny.pl, 2015-10-30. [dostęp 2015-10-30].
- ↑ MPK Kraków podsumowuje rok: Najdłuższe w Polsce tramwaje i przetargi na 100 autobusów. transport-publiczny.pl, 2015-12-31. [dostęp 2016-01-02].
- ↑ MPK Kraków: Krakowiaki przejechały milion kilometrów. transport-publiczny.pl, 2016-04-07. [dostęp 2016-04-07].
- ↑ a b Trzeci dzień ŚDM. Relacja na żywo. cz. 3. fakty.interia.pl, 2016-07-28. [dostęp 2016-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-28)]. (pol.).
- ↑
Małgorzata Rzyczniak. Kalendarium przejazdu Papieża Franciszka tramwajem MPK SA w Krakowie. „Przewoźnik Krakowski”. 3 (61)/2016, s. 11, 13, lipiec-wrzesień 2016. Kraków: Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne S.A. w Krakowie. [dostęp 2016-11-22]. (pol.).
- ↑ Zarząd MPK SA w Krakowie wręczył Ojcu Świętemu model tramwaju. mpk.krakow.pl, 2016-07-28. [dostęp 2016-07-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-28)]. (pol.).
- ↑ Tramwaj Papieski wyjechał na linię nr 8. mpk.krakow.pl, 2016-07-29. [dostęp 2016-07-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-30)]. (pol.).
- ↑ Witold Urbanowicz: Kraków: Papieski tramwaj zachowa swoje barwy. transport-publiczny.pl, 2016-08-04. [dostęp 2016-08-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-08-04)]. (pol.).
- ↑ Krakowskie MPK chce 26 milionów złotych od bydgoskiej PESY za opóźnienia w dostawie Krakowiaków. radiokrakow.pl, 2016-09-05. [dostęp 2016-09-05].
- ↑ Kraków zabezpieczył 20 mln zł za opóźnione tramwaje Pesy. Co z resztą?. transport-publiczny.pl, 2016-09-14. [dostęp 2016-09-14].
- ↑ Kraków: Kwestia kar za Krakowiaki zamknięta. transport-publiczny.pl, 2019-01-31. [dostęp 2019-01-31].
- ↑ a b AgataA. Kalińska AgataA., Pesa i tramwaje dla Krakowa. Stolica Małopolski nie chce pojazdów z Bydgoszczy, „WP money”, 10 marca 2017 [dostęp 2017-03-12] (pol.).
- ↑ Kraków: Problem osiadających Krakowiaków. Pesa musi zmodyfikować wózki [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2020-05-02] (pol.).
- ↑ Pesa wykluczona z krakowskiego przetargu na tramwaje. transport-publiczny.pl, 2016-11-10. [dostęp 2016-11-11].
- ↑ WitoldW. Urbanowicz WitoldW., Pesa wykluczona z krakowskiego przetargu na tramwaje [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2016-12-23] .
- ↑ Pesa wraca do gry z tramwajami w Krakowie. Wykluczenie niesłuszne. transport-publiczny.pl, 2017-01-30. [dostęp 2017-01-30].
- ↑ Pesa wraca do gry w Krakowie. Ostateczna decyzja sądu. transport-publiczny.pl, 2017-06-23. [dostęp 2017-07-04].
- ↑ PESA wygrywa w Krakowie [online], infotram.pl [dostęp 2017-09-28] (pol.).
- ↑ To jednak Pesa wygrywa przetarg w Krakowie na kolejne tramwaje [online] [dostęp 2017-09-28] (pol.).
- ↑ Pesa nie przedłuża ważności wadium na tramwaje dla Krakowa. Co dalej?. [dostęp 2017-09-28]. (pol.).
- ↑ MPK Kraków wzywa Pesę do podpisania umowy na tramwaje. transport-publiczny.pl, 2017-10-24. [dostęp 2017-11-01].
- ↑ MPK Kraków wybiera tramwaje od Stadlera i Solarisa zamiast Pesy. transport-publiczny.pl, 2017-11-10. [dostęp 2017-11-16].
- ↑ Kraków: Pesa odwołuje się ws. kontraktu na tramwaje. transport-publiczny.pl, 2017-11-20. [dostęp 2017-11-20].
- ↑ Pesa ostatecznie rezygnuje z walki o tramwaje dla Krakowa. Zostaje Solaris i Stadler. transport-publiczny.pl, 2017-11-30. [dostęp 2017-12-05].
- ↑ KarolK. Wach KarolK., 2 i pół roku przerwy Krakowiaka. Wrócił po wykolejeniu [online], TransInfo [dostęp 2021-02-02] (pol.).
- ↑ Pesa oficjalnie zaprezentowana. Pojedzie, jak wyszlifujemy krawężniki (FILM, NOWOŚCI, CIEKAWOSTKI). gazetawroclawska.pl, 2015-06-19. [dostęp 2015-06-20].
- ↑ Wrocławski Twist po kolejnych testach. infotram.pl, 2015-06-26. [dostęp 2015-06-27].
- ↑ Dwa Twisty we Wrocławiu, żaden nie jeździ liniowo. infotram.pl, 2015-07-24. [dostęp 2015-07-24].
- ↑ Wrocławskie Twisty zadebiutowały liniowo. infotram.pl, 2015-08-17. [dostęp 2015-08-17].
- ↑ Tramwaje PESA TWIST wyjadą na kolejne linie. infotram.pl, 2015-08-28. [dostęp 2015-09-15].
- ↑ Wrocławskie Twisty na kolejnych liniach. infotram.pl, 2015-12-09. [dostęp 2015-12-09].
- ↑ Wrocławskie Twisty znikają z linii 5 i 11. infotram.pl, 2016-03-29. [dostęp 2016-04-03].
- ↑ Skody i Pesy na nowych wrocławskich trasach. infotram.pl, 2016-07-04. [dostęp 2016-07-04].
- ↑ Michał Szymajda: MPK Wrocław sprzeda stare, niepotrzebne tramwaje. transport-publiczny.pl, 2016-01-20. [dostęp 2016-01-24].
- ↑ Bydgoska Pesa wygrała przetarg na nowe tramwaje do Wrocławia
- ↑ Pesa podpisuje kolejne kontrakty. Dobra passa bydgoskiej firmy na koniec roku
- ↑ Nowa Pesa dla Wrocławia zaprezentowana [zdjęcia] [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2024-04-02] (pol.).
- ↑ Wrocław. Nowy Twist z homologacją, kiedy wyjedzie na trasę? [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2024-04-16] (pol.).
- ↑ KonradK. Bałajewicz KonradK., PawełP. Relikowski PawełP., Nowiutka Pesa już na torowiskach Wrocławia. Dzisiaj miała swój pierwszy regularny kurs [online], Gazeta Wrocławska, 20 czerwca 2024 [dostęp 2024-06-21] (pol.).
- ↑ Międzynarodowy sukces polskiej firmy. biznes.pl, 2013-06-21. [dostęp 2013-06-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-06-27)].
- ↑ a b Andrzej Kublik, PAP: PESA będzie współpracować w Rosji z czołgowym gigantem. wyborcza.biz, 2013-06-27. [dostęp 2013-08-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-01)].
- ↑ Fokstrot wozi już mieszkańców Moskwy. transport-publiczny.pl, 2014-06-06. [dostęp 2014-06-06].
- ↑ Pesa ma problem wart 140 mln zł. Niemcy nie wezmą Linków. bydgoszcz.gazeta.pl, 2015-02-28. [dostęp 2015-03-02].
- ↑ Pesa nie odda do Kijowa tramwajów dla Moskwy. transport-publiczny.pl, 2015-07-01. [dostęp 2015-07-06].
- ↑ a b KarolK. Wach KarolK., Moskwa wycofuje z ruchu wszystkie tramwaje PESA Fokstrot! [online], TransInfo, 5 grudnia 2023 [dostęp 2023-12-09] (pol.).
- ↑ Rok Fokstrotów w Moskwie. infotram.pl, 2015-06-02. [dostęp 2015-06-02].
- ↑ Mer Kijowa Witalij Kliczko podpisał umowę z Pesą na dostawę 50 tramwajów. polskieradio.pl, 2015-06-18. [dostęp 2016-04-15].
- ↑ PESA: Jako jedyni dostarczyliśmy w terminie tramwaj dla Kijowa. infotram.pl, 2015-10-14. [dostęp 2015-10-14].
- ↑ Kijowianie już jeżdżą tramwajem Pesy. transport-publiczny.pl, 2016-09-01. [dostęp 2016-09-01].
- ↑ Bohuslav Kotál, Tomáš Kuchta, Jaromír Pernička. Trako 2015. „Railvolution”. 5/2015, s. 69. Praga: M-Presse plus. ISSN 1804-3429. (ang.).
- ↑ a b Tomáš Kuchta. First Kyiv Fokstrot in Service. „Railvolution”. 5/2016, s. 80. Praga: Railway Builder. ISSN 1804-3429. (ang.).
- ↑ a b Metro Report International: Kyiv Fokstrot tram deliveries completed. metro-report.com, 2016-12-29. [dostęp 2017-01-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-01-26)]. (pol.).
- ↑ a b Киев везут польские трамваи PESA. kievnews.net, 2016-12-07. [dostęp 2017-05-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-05-27)]. (ros.).
- ↑ В Киеве вышел на маршрут новый скоростной трамвай. Видео. kievnews.net, 2017-03-20. [dostęp 2017-03-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-22)]. (ros.).
- ↑ Pierwszy Fokstrot dla Kijowa gotowy. Fabryka Pesy na Ukrainie niewykluczona. transport-publiczny.pl, 2017-10-03. [dostęp 2017-11-01].
- ↑ Pesa rozpoczęła dostawy 40 tramwajów do Kijowa. transport-publiczny.pl, 2017-11-08. [dostęp 2017-11-20].
- ↑ Kijów. Kliczko chwali Pesę, a tramwaje Elektron stoją. transport-publiczny.pl, 2018-10-11. [dostęp 2018-10-11].
- ↑ Київ отримав 47 польських трамваїв Pesa [online], Polskie Radio dla Zagranicy [dostęp 2023-02-22] .
- ↑ Kitsoft, Віталій Кличко: На маршрути в Києві вийдуть іще 4 нових закуплених столицею трамваї (+фото, відео) [online], Офіційний портал КМДА - Головна [dostęp 2023-02-22] (ukr.).
- ↑ Pierwszy PESA Twist dla miasta Krajowa rusza na testy do Olsztyna [online], TransInfo [dostęp 2022-11-05] (pol.).
- ↑ Jednokierunkowa Pesa Twist dla rumuńskiej Krajowy na testach w Olsztynie [online], www.transport-publiczny.pl [dostęp 2022-11-09] (pol.).
- ↑ Martyn Janduła: Pesa wyróżniona w Londynie za Krakowiaka. rynek-kolejowy.pl, 2016-10-10. [dostęp 2016-10-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-10)]. (pol.).
- ↑ PESA TWIST 2015N z nagrodą Dobry Wzór 2018. infotram.pl, 2018-10-26. [dostęp 2018-10-26].
- p
- d
- e
Produkcja |
| ||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Modernizacje |
|