Orzesznica wyniosła
![]() Pokrój bertolecji | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | wrzosowce | ||
Rodzina | czaszniowate | ||
Rodzaj | orzesznica | ||
Gatunek | orzesznica wyniosła | ||
Nazwa systematyczna | |||
Bertholletia excelsa Humb. et Bonpl. Pl. aequinoct. 1:122-127, t. 36. 1807 | |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3] | |||
![]() | |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/ff/Brazilnut1.jpg/253px-Brazilnut1.jpg)
Orzesznica wyniosła, orzesznica brazylijska, bertolecja (Bertholletia excelsa) – gatunek drzewa z rodziny czaszniowatych. W stanie dzikim występuje w tropikalnych lasach górnego dorzecza Amazonki, przede wszystkim w Boliwii (która jest największym eksporterem owoców orzesznicy), w zachodnich i północnych stanach Brazylii i w Peru. Nieliczne stanowiska można spotkać również w Kolumbii, Gujanie, Gujanie Francuskiej, Surinamie i Wenezueli[3].
Morfologia
- Pokrój
- Potężne, do 50 m wysokości drzewo wiecznie zielone.
- Liście
- Naprzeciwległe, długości do 60 cm i szerokości 15 cm, błyszczące, skórzaste, całobrzegie.
- Kwiaty
- Duże, kremowe, wydzielające nieprzyjemny zapach, zebrane w grona na szczycie pędów. Mają 6-płatkową koronę, liczne, zrośnięte w dole pręciki i 1 słupek.
- Owoc
- Kulista lub wydłużona torebka o masie 1–2 kg, okryta brązową, zdrewniałą owocnią zawierająca 18–24 nasion podobnych z kształtu do segmentów pomarańczy. Same trójkanciaste nasiona są pokryte cienką, twardą, zdrewniałą łupiną.
![]() |
Zagrożenie
Obecnie gatunek zagrożony z powodu degradacji jego środowiska naturalnego oraz intensywnej eksploatacji przez człowieka. Pojedyncze drzewa rosną długo, co połączone z intensywnym zbiorem owoców utrudnia regenerację populacji w stanie dzikim. Także uprawa w plantacjach nie przyniosła jak do tej pory znaczących rezultatów. Efektem jest zmniejszenie się produkcji orzechów brazylijskich: tylko między rokiem 1970 a 1980 ich eksport spadł o ponad połowę. Mimo to wciąż większość dostępnych orzechów na rynku pochodzi z dziko rosnących drzew[3].
Zastosowanie
- Owoce zbiera się z drzew dziko rosnących w puszczy. Jedno drzewo może dać do 450 kg owoców w ciągu roku.
- Jadalne nasiona znane pod nazwą orzechów brazylijskich należą do najcenniejszych orzechów świata. Zawierają od 64,9% do 67,3% tłuszczu[4]. Otrzymuje się z nich olej używany nie tylko do celów spożywczych, ale również jako smar i do produkcji mydła.
- Czerwonobrunatne drewno jest równie cenne, używane w meblarstwie i budownictwie.
- Kora dostarcza garbników.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-04] (ang.).
- ↑ a b c Americas Regional Workshop (Conservation i inni, Bertholletia excelsa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [dostęp 2013-10-18] (ang.).
- ↑ Bárbara R.B.R. Cardoso Bárbara R.B.R. i inni, Brazil nuts: Nutritional composition, health benefits and safety aspects, „Food Research International”, 100, 2017, s. 9–18, DOI: 10.1016/j.foodres.2017.08.036 [dostęp 2022-01-26] (ang.).
Bibliografia
- Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
- LNB: 000330503
- Britannica: plant/Brazil-nut-tree
- БРЭ: 1861547
- Catalana: 0251192
- DSDE: paranød
- BioLib: 127838
- EoL: 321258
- Flora of North America: 220001651
- GBIF: 3083180
- identyfikator iNaturalist: 145603
- IPNI: 591270-1
- ITIS: 21989
- NCBI: 3645
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-313577
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:591270-1
- identyfikator Tropicos: 17900013
- USDA PLANTS: BEEX2