Monodelf
Monodelphis | |||||
Burnett, 1829[1] | |||||
![]() Przedstawiciel rodzaju – monodelf szary (M. domestica) | |||||
Systematyka | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | zwierzęta | ||||
Typ | strunowce | ||||
Podtyp | kręgowce | ||||
Gromada | ssaki | ||||
Podgromada | żyworodne | ||||
Nadrząd | torbacze | ||||
Rząd | dydelfokształtne | ||||
Rodzina | dydelfowate | ||||
Podrodzina | dydelfy | ||||
Plemię | Marmosini | ||||
Rodzaj | monodelf | ||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
Monodelphis brachyura Burnett, 1830 (= Didelphys brachyuros von Schreber, 1777, = Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777) | |||||
| |||||
Podrodzaje i gatunki | |||||
| |||||
| |||||
|
Monodelf[15] (Monodelphis) – rodzaj ssaków z podrodziny dydelfów (Didelphinae) w obrębie rodziny dydelfowatych (Didelphidae).
Zasięg występowania
Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Ameryce Środkowej i Południowej[16][17][18].
Morfologia
Długość ciała (bez ogona) 6–18,3 cm, długość ogona 3,6–10,6 cm; masa ciała 7,5–150 g[16][19].
Systematyka
Rodzaj zdefiniował w 1829 roku brytyjski botanik Gilbert Thomas Burnett w artykule przedstawiającym ilustracje czworonogów, opublikowanym na łamach Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts[1]. Burnett wymienił kilka gatunków nie wskazując gatunku typowego; w ramach późniejszego oznaczenia w 1916 roku niemiecki zoolog Paul Matschie na typ nomenklatoryczny wyznaczył monodelfa rdzawobocznego (M. brevicaudata)[20].
- Monodelphis: gr. μονος monos ‘pojedynczy’; δελφυς delphus ‘macica’[21].
- Peramys: gr. πηρα pēra ‘skórzana torba, sakwa’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’[22]. Gatunek typowy: Monodelphis brachyura Burnett, 1830 (= Didelphys brachyuros Schreber, 1777, = Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777).
- Hemiurus: gr. ἡμι- hēmi- ‘pół–’, od ἡμισυς hēmisus ‘połowa’; ουρα oura ‘ogon’[23]. Gatunek typowy: Didelphis hunteri Waterhouse, 1841 (= Didelphis brevicaudata Erxleben, 1777).
- Monodelphiops: rodzaj Monodelphis Burnett, 1829 (monodelf); ωψ ōps, ωπος ōpos ‘wygląd, oblicze’[24]. Gatunek typowy: Microdelphis sorex Hensel, 1873 (= Didelphys dimidiata Wagner, 1847).
- Minuania: „od minuanés, jednego z rdzennych ludów zamieszkujących Urugwaj”[7]. Gatunek typowy: Didelphys dimidiata Wagner, 1847.
- Mygalodelphys: gr. μυγαλη mugalē ‘ryjówka’; δελφυς delphus ‘macica’[25]. Gatunek typowy: Peramys adustus Thomas, 1897.
- Pyrodelphys: gr. πυρ pur, πυρος puros ‘ogień’; δελφυς delphus ‘macica’[26]. Gatunek typowy: Peramys emiliae Thomas, 1912.
Podział systematyczny
Do rodzaju należą następujące gatunki zgrupowane w pięciu podrodzajach[27][17][15]:
Podrodzaj | Grafika | Gatunek | Autor i rok opisu | Nazwa zwyczajowa | Podgatunki[16][17][19] | Rozmieszczenie geograficzne[16][17][19] | Podstawowe wymiary (DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała)[16][19] | Status IUCN |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Pyrodelphys | Monodelphis emiliae | (O. Thomas, 1912) | monodelf dżunglowy | monotypowy | wschodnie Peru (na południe od połączenia rzek Marañón–Ukajali, na południe od rzeki Urubamba), północna Boliwia, Brazylia (na południe od rzeki Amazonka, na wschód od rzeki Tocantins) | DC: 9,7–15,8 cm; DO: 4,5–7 cm; MC: 20–60 g | LC | |
Monodelphiops | ![]() | Monodelphis dimidiata | (J.A. Wagner, 1847) | monodelf żółtoboczny | monotypowy | południowo-wschodnia Brazylia, południowy Paragwaj, północna i wschodnia Argentyna oraz Urugwaj | DC: 8,8–15,4 cm; DO: 3,7–7,6 cm; MC: 40–84 g | LC |
Monodelphiops | Monodelphis unistriata | (J.A. Wagner, 1842) | monodelf jednopręgi | monotypowy | południowo-wschodnia Brazylia (São Paulo) i północno-wschodnia Argentyna (Misiones) | DC: około 14,1 cm; DO: około 6,2 cm; MC: brak danych | CR | |
Microdelphys | ![]() | Monodelphis scalops | (O. Thomas, 1888) | monodelf długonosy | monotypowy | południowo-wschodnia Brazylia (Espírito Santo do Santa Catarina) i północno-wschodnia Argentyna (Park Narodowy Iguazú i Misiones) | DC: 6,3–16,3 cm; DO: 3,7–8,3 cm; MC: 23–90 g | LC |
Microdelphys | Monodelphis gardneri | Solari, Pacheco, Vivar & L.H. Emmons, 2012 | monodelf parański | monotypowy | 4 miejsca na wschodnich zboczach Andów, Peru | DC: 7,6–10 cm; DO: 3,9–5,3 cm; MC: brak danych | NE | |
Microdelphys | Monodelphis iheringi | (O. Thomas, 1888) | monodelf płaskogłowy | monotypowy | przybrzeżne Espirito Santo do Rio Grande do Sul, Brazylia; być może północno-wschodnia Argentyna (Misiones) | DC: 7,5–10 cm; DO: 5,3–6 cm; MC: 15–23 g | DD | |
Microdelphys | ![]() | Monodelphis americana | (P.L.S. Müller, 1776) | monodelf amerykański | monotypowy | wschodnie Pará do Santa Catarina, przez interior na zachód do Brasílii, Brazylia; być może północno-wschodnia Argnetyna (Misiones) | DC: 9–13,7 cm; DO: 4–6 cm; MC: 23–46 g | LC |
Mygalodelphys | Monodelphis pinocchio | S.E. Pavan, 2015 | monotypowy | Mata Atlântica w Espirito Santo i Minas Gerais do São Paulo, Brazylia | DC: 8,8–10,3 cm; DO: 5–5,4 cm; MC: brak danych | NE | ||
Mygalodelphys | Monodelphis kunsi | Pine, 1975 | monodelf drobny | monotypowy | Boliwia (na wschód od Andów), północny Paragwaj, północna Argentyna (Salta), południowo-środkowa Brazylia | DC: 6,2–10,2 cm; DO: 3,6–4,5 cm; MC: 7,5–30 g | LC | |
Mygalodelphys | Monodelphis adusta | (O. Thomas, 1895) | monodelf podpalany | monotypowy | wschodnia Panama (wschodnie Darién), Kolumbia, południowo-zachodnia Wenezuela (Andy w Mérida i Táchira), wschodni Ekwador i północne Peru | DC: 8,4–11,4 cm; DO: 5–6,7 cm; MC: 15–35 g | LC | |
Mygalodelphys | Monodelphis reigi | Lew & Pérez-Hernándeez, 2004 | monodelf przydrożny | monotypowy | wschodnia Wenezuela (Sierra de Lema) i zachodnia Gujana (Ayanganna) | DC: około 12,1 cm; DO: około 7,4 cm; MC: brak danych | VU | |
Mygalodelphys | Monodelphis saci | S.E. Pavan, Mendes-Oliveira & Voss, 2017 | monotypowy | Amazonia (Pará; występowanie w północnym Mato Grosso, północnej Rondônii i południowo-wschodnim Acre niepewne), Brazylia | DC: 9,8–10,1 cm; DO: 4,2–4,9 cm; MC: 16–19 g | NE | ||
Mygalodelphys | Monodelphis handleyi | Solari, 2007 | monodelf pręgobrzuchy | monotypowy | północno-wschodnie Peru (Loreto, od rzeki Ukajali do rzeki Javari) i zachodnio-środkowa Brazylia (Amazona) | DC: 12,3–6,9 cm; DO: około 6,9 cm; MC: 45–65 g | DD | |
Mygalodelphys | Monodelphis ronaldi | Solari, 2004 | monodelf skryty | monotypowy | zachodni brzeg rzeki Madre de Dios, Peru | DC: około 14,1 cm; DO: około 7,2 cm; MC: około 70 g | LC | |
Mygalodelphys | Monodelphis osgoodi | Doutt, 1938 | monodelf śniady | monotypowy | wschodnie zbocza Andów w południowo-wschodnim Peru i zachodniej Boliwii | DC: 6–6,2 cm; DO: 9,4–9,6 cm; MC: 18–29 g | LC | |
Mygalodelphys | Monodelphis peruviana | (Osgood, 1913) | monotypowy | wschodnie Andy w środkoweym i południowym Peru oraz zachodniej Boliwii | DC: około 9,6 cm; DO: 5,6–5,8 cm; MC: 24–30 g | LC | ||
Monodelphis | Monodelphis vossi | S.A. Pavan, 2019 | monotypowy | 2 miejsca w północno-wschodniej Roraimie, Brazylia | DC: 12,7–16,2 cm; DO: 7,2–9,4 cm; MC: brak danych | NE | ||
Monodelphis | Monodelphis glirina | (J.A. Wagner, 1842) | monodelf amazoński | monotypowy | południowo-wschodnie Peru, północna Boliwia (La Paz i Pando), Brazylia na południe od rzeki Amazonka (Acre na wschód od rzeki Xingu; równieź wyspa Marajó) | DC: 11–18 cm; DO: 6,5–10,6 cm; MC: 40–150 g | LC | |
Monodelphis | Monodelphis sanctaerosae | Voss, Pine & Scolari, 2012 | monodelf peruwiański | monotypowy | Santa Cruz, Boliwia | DC: około 10,8 cm; DO: około 6 cm; MC: około 23 g | NE | |
Monodelphis | ![]() | Monodelphis domestica | (J.A. Wagner, 1842) | monodelf szary | monotypowy | wschodnia Boliwia, północna Argentyna (Formosa) | DC: 12,3–17,9 cm; DO: 4,6–9,6 cm; MC: 58–110 g | LC |
Monodelphis | Monodelphis palliolata | (Osgood, 1914) | monodelf kapturowy | monotypowy | północno-wschodnia Kolumbia (Norte de Santander i Vichada) północno-zachodnia i północna Wenezuela | DC: 10,2–18,3 cm; DO: 5,5–10,5 cm; MC: 32–106 g | LC | |
Monodelphis | ![]() | Monodelphis touan | (G. Shaw, 1800) | monotypowy | Gujana Francuska, północna Brazylia (Amapá, Pará na południe od rzeki Amazonka i wyspa Marajó); być może Surinam | DC: 11,9–17 cm; DO: 6,5–9,5 cm; MC: 40–100 g | NE | |
Monodelphis | Monodelphis arlindoi | S.E. Pavan, R.V. Rossi & Schneider, 2012 | monodelf krótkoogonowy | monotypowy | środkowa i południowa Gujana, Brazylia na północ od rzeki Amazonka (południowo-wschodnia Roraima, wschodnie Amazonas i północne Pará); być może Surinam | DC: 9,5–18,2 cm; DO: 6,5–9,8 cm; MC: 33–105 g | NE | |
Monodelphis | ![]() | Monodelphis brevicaudata | (Erxleben, 1777) | monodelf rdzawoboczny | monotypowy | południowo-wschodnia Wenezuela (na południe od rzeki Orinoko), północna Gujana, północno-zachodnia Brazylia (na północ od rzeki Rio Negro i na zachód od rzeki Rio Branco) | DC: 12,8–17 cm; DO: 6,4–9,7 cm; MC: 50–127 g | LC |
Kategorie IUCN: LC – gatunek najmniejszej troski, NT – gatunek bliski zagrożenia, VU – gatunek narażony, EN – gatunek zagrożony, CR – gatunek krytycznie zagrożony, EW – gatunek wymarły na wolności, EX – gatunek wymarły, DD – gatunki o nieokreślonym stopniu zagrożenia; NE – gatunki niepoddane jeszcze ocenie.
Uwagi
Przypisy
- ↑ a b G.T. Burnett. Illustrations of the Quadrupeda, or Quadrupeds, being the arrangement of the true four-footed Beasts indicated in outline. „Quarterly Journal of Science, Literature and the Arts”. 28, s. 351, 1829. (ang.).
- ↑ R.-P. Lesson: Nouveau tableau du règne animal: Mammifères. Paris: A. Bertrand, 1842, s. 187. (fr.).
- ↑ P. Gervais: Expédition dans les parties centrales de l’Amérique du Sud: de Rio de Janeiro à Lima, et de Lima au Para. Cz. 1: Mammifère. Paris: Chez P. Bertrand, 1855, s. 101. (fr.).
- ↑ H. Burmeister: Erlauterungen zur fauna Brasiliens: enthaltend Abbildungen und ausfuhrliche Beschreibungen neuer oder ungenugend bekannter Thier-Arten. Berlin: Georg Reimer, 1856, s. 83. (niem.).
- ↑ É.L. Trouessart: Catalogus mammalium tam viventium quam fossilium. Wyd. Nova ed. (prima completa). Cz. 2. Berolini: R. Friedländer & sohn, 1898, s. 1242. (łac.).
- ↑ Matschie 1916 ↓, s. 261.
- ↑ a b A. Cabrera: Genera Mammalium. Madrid: Imprenta y Librería de Nicolás Moya, 1919, s. 43. (hiszp.).
- ↑ H. Pohle. Über die von Prof. Bresslau in Brasilien gesammelten Säugetiere (ausser den Nagethieren). „Abhandlungen der Senckenbergischen naturforschenden Gesellschaft”. 40, s. 240, 1927. (niem.).
- ↑ Á. Cabrera. Catalogo del los mamiferos de America del Sur. I (Metatheria – Unguiculata – Carnivora). „Revista del Museo Argentino de Ciencias Naturales "Bernardino Rivadavia" e Institutio Nacional de Investigación de las Ciencias Naturales”. 4 (1), s. 29, 1958. (hiszp.).
- ↑ O.A. Reig. El segundo ejemplar conocido de Lestodelphys halli (Thomas). „Neotropica”. 5, s. 57, 1959. (hiszp.).
- ↑ R.V. Tálice, S.L. de Mosera & T. Machado. Observaciones sobre Monodelphis dimidiata. „Actas y Trabajos del Primer Congreso Sudamericano de Zoología”. 4, s. 151, 1961. (hiszp.).
- ↑ B.E. Brown. Atlas of New World marsupials. „Fieldiana. Zoology”. 121, s. 145, 2004. (ang.).
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 19.
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 22.
- ↑ a b Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 4–5. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
- ↑ a b c d e D. Astúa: Family Didelphidae (Opossums). W: D.E. Wilson & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 5: Monotremes and Marsupials. Barcelona: Lynx Edicions, 2015, s. 147–155. ISBN 978-84-96553-99-6. (ang.).
- ↑ a b c d C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 46–48. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
- ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (red.): Genus Monodelphis. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-20].
- ↑ a b c d Lynx Nature Books (A. Monadjem (przedmowa) & C.J. Burgin (wstęp)): All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 34–35. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
- ↑ Matschie 1916 ↓, s. 271.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 431.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 523.
- ↑ Palmer 1904 ↓, s. 319.
- ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 175.
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 21.
- ↑ Pavan i Voss 2016 ↓, s. 24.
- ↑ N. Upham, C. Burgin, J. Widness, M. Becker, C. Parker, S. Liphardt, I. Rochon & D. Huckaby: Treeview of Mammalian Taxonomy Hierarchy. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 1.11) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2023-07-17]. (ang.).
Bibliografia
- T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 1–984, 1904. (ang.).
- P. Matschie. Bemerkungen über die Gattung Didelphis L.. „Sitzungsberichte der Gesellschaft Naturforschender Freunde zu Berlin”. Jahrgang 1916, s. 259–272, 1916. (niem.).
- E.C. Jaeger: Source-book of biological names and terms. Wyd. 3 (Revised second printing). Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 1–316. (ang.).
- S.E. Pavan & R.S. Voss. A revised subgeneric classification of short-tailed opossums (Didelphidae, Monodelphis). „American Museum novitates”. 3868, s. 1–44, 2016. (ang.).
- Britannica: animal/short-tailed-opossum