Michał Weichert
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 5 maja 1890 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 11 marca 1967 | ||
Język | jidysz, polski | ||
Alma Mater | |||
Dziedzina sztuki | teatr | ||
|
Michał Weichert (ur. 5 maja 1890 w Starymieście[1] lub w Podhajcach[2], zm. 11 marca 1967 w Tel Awiwie) – polski i żydowski teatrolog, reżyser teatralny, pedagog, prawnik i działacz społeczny. Uznawany za najwybitniejszego reżysera teatru jidyszowego w Polsce.
Życiorys
Dzieciństwo i młodość
Syn Berisza (Bernarda)[3], handlarza zbożem i Sary z domu Gellert, córki rabina Lazera Gellerta[4]. Jego ojciec należał do ruchu misnagdów, jednocześnie był także maskilem[5].
Gdy miał trzy lata, przeprowadził się z matką do Stanisławowa, później dołączył do nich także ojciec. Od piątego do dwunastego roku życia uczęszczał do chederu[5], od szóstego roku życia uczęszczał także do polskiej szkoły powszechnej. W 1900 podjął naukę w I Gimnazjum w Stanisławowie, gdzie w 1908 zdał egzamin maturalny[6]. Jednocześnie pobierał także nauki w żydowskiej szkole średniej z językiem wykładowym hebrajskim[6].
Pod koniec nauki w gimnazjum stał się zwolennikiem jidyszyzmu[3], w 1908 był jednym z uczestników konferencji w Czerniowcach[7][6][8].
Po maturze podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Lwowskim, w 1910 przeniósł się do Wiednia, gdzie planował podjąć studia na Universität für Musik und darstellende Kunst Wien, nie zdał jednak egzaminu wstępnego[3]. Kontynuował następnie studia prawnicze na Uniwersytecie Wiedeńskim, w 1916 uzyskał stopień doktora praw[3]. Jednocześnie pobierał prywatne lekcje u aktora Alberta Heinego[3]. W latach 1916–1917 przebywał w Berlinie, gdzie studiował reżyserię u Maxa Reinhardta[3][1][2][9], jednocześnie studiował teatrologię i historię sztuki pod kierunkiem Maxa Herrmanna na Uniwersytecie Fryderyka-Wilhelma[10].
W lutym 1918 przyjechał do Warszawy, po miesiącu został wcielony do armii niemieckiej i przydzielony do Działu Wydawniczego, gdzie pracował jako cenzor, zetknął się wówczas z Henrykiem Gotlibem. Po wybuchu rewolucji w Niemczech brał udział w przejmowaniu urzędu oraz drukarni z rąk niemieckich. Za udział w tych wydarzeniach otrzymał od Ministerstwa Skarbu nagrodę[11].
W 1911 debiutował jako recenzent w jidyszowym czasopiśmie „Lemberger Togblat” pod okiem redaktora Mejlecha Chmielnickiego[8]. Publikował także teksty o teatrze w czasopismach niemieckich i polskich[12]. Przebywając w Berlinie nawiązał współpracę z miesięcznikiem „Der Jud”, którego redaktorem był Martin Buber[10].
Dwudziestolecie międzywojenne
Działalność w latach 20.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9a/%D7%91%D7%99%D7%A7%D7%95%D7%A8%D7%AA_%D7%94%D7%93%D7%99%D7%91%D7%95%D7%A7_%D7%95%D7%99%D7%99%D7%9B%D7%A2%D7%A8%D7%98_1926.jpg/220px-%D7%91%D7%99%D7%A7%D7%95%D7%A8%D7%AA_%D7%94%D7%93%D7%99%D7%91%D7%95%D7%A7_%D7%95%D7%99%D7%99%D7%9B%D7%A2%D7%A8%D7%98_1926.jpg)
Po zakończeniu I wojny światowej nawiązał współpracę z Trupą Wileńską, zostając jej kierownikiem artystycznym[11]. 23 stycznia 1919 debiutował jako reżyser teatralny, wystawiając w Teatrze im. Abrahama Kamińskiego w Warszawie sztukę Woźnica Henszel Gerharta Hauptmanna[13]. Debiut reżyserski był najprawdopodobniej porażką, w związku z którą Weichert zakończył współpracę z Trupą Wileńską[14].
Po rozstaniu z Trupą Wileńską otrzymał propozycję stworzenia teatru jidyszowego we Lwowie, rozważał także przejście do teatru polskojęzycznego. W listopadzie 1919 uczestniczył w I Zjeździe Reżyserów Scen Polskich w Hotelu Polonia[14], poznał wówczas Leona Schillera, z którym kontakt utrzymywał do końca jego życia[15]. Od września 1919 do czerwca 1933 pracował jako nauczyciel języka niemieckiego w jidyszowym Gimnazjum „Ascola” w Warszawie[15].
W 1920 ożenił się z Frymetą (Franciszką) z Sieglerów (ur. 1896). Małżeństwo miało dwójkę dzieci: Ruth Ellen (ur. 1922) i Józefa (ur. 1927), mieszkali w kamienicy przy ulicy Długiej 8a[16].
W 1921 został członkiem Komitetu do spraw Sztuki Żydowskiej, przemianowanego później na Żydowskie Towarzystwo Krzewienia Sztuk Pięknych. Był współorganizatorem I Ogólnopolskiej Wystawy Sztuki Żydowskiej[16]. W latach 1921–1922 był redaktorem miesięcznika „Ringen”, przy którym współpracował z Alterem Kacyzne[17]. Od listopada 1921 był także redaktorem miesięcznika „Jidisz Teater”, będącego organem prasowym Związku Zawodowego Artystów Żydowskich w Polsce[18].
Od grudnia 1922 pod auspicjami ZZAŻ prowadził Żydowską Szkołę Dramatyczną, będącą pierwszą na ziemiach polskich żydowską szkołą teatralną. Szkoła była finansowana przez Kultur-Lige. Oprócz Weicherta w szkole wykłady prowadzili m.in. Dawid Herman, Icchak Shipper, Chaim Każdan, Szlomo Mendelsohn, Zygmunt Turkow, Władysław Godik i Tacjanna Wysocka[19]. Wraz ze słuchaczami szkoły w 1924 przygotował i wystawił fragmenty dramatu Człowiek z masy Ernsta Tollera, była to pierwsza w Polsce realizacja dramatu Tollera[20][21]. Starał się także podjąć współpracę z polskimi szkołami aktorskimi, utrzymywał wówczas kontakty z Aleksandrem Zelwerowiczem oraz Mieczysławem Limanowskim[22]. Po kilkunastu miesiącach kierowania szkołą został przez śpiewaka Jakuba Keltera oskarżony o „przywłaszczenie sobie szkoły”[22], w związku z tym niedługo później ZZAŻ wycofał się z prowadzenia szkoły, a w konsekwencji została ona zamknięta. Weichert został wkrótce potem usunięty ze związku[22][23].
W latach 1925–1926 wydawał własnym sumptem miesięcznik „Teater”. W sierpniu 1925 został wybrany na wiceprzewodniczącego Związku Artystów Scen Żydowskich w Polsce, niedługo później, po rezygnacji ze stanowiska przewodniczącego, Ajzyka Samberga, Weichert stanął na czele organizacji. We wrześniu 1926 zjazd ZASŻ wybrał go na przwodniczącego[24]. W 1927, podczas walnego zjazdu Związku Zawodowego Artystów Żydowskich w Polsce, Weichert został wybrany na przewodniczącego zarządu głównego[24]. Od tego samego roku został redaktorem czasopisma „Jidisze Bine”, organu prasowego związku[25]. 24 października 1927, podczas nocnego zebrania zarządu głównego Związku Artystów Scen Żydowskich, został odwołany ze stanowiska i usunięty z organizacji pod zarzutem prowadzenia szkodliwej działalności[26].
W latach 1929–1936 był wiceprzewodniczącym Sekcji Żydowskiej PEN Clubu[27]. Podczas VIII kongresu PEN Clubu, który odbył się w Warszawie w 1930, Weichert zaprzyjaźnił się z Zofią Nałkowską, poznał także Antoniego Słonimskiego[28].
W 1928 ponownie nawiązał współpracę z Trupą Wileńską[28]. 2 maja 1928 wystawił po raz pierwszy adaptację powieści Kidusz Haszem Szaloma Asza[29]. Adaptacja jego autorstwa zyskała uznanie krytyków i stała się jednym z nachętniej oglądanych przedstawień Trupy Wileńskiej, które wystawiane było w sumie 250 razy[30]. Inscenizację Weicherta grano także w Nowym Teatrze Jidyszowym w Rydze oraz w Teatrze Olimpo w Buenos Aires[31]. W 1929 wystawił w warszawskim Elizeum widowisko Shylock z Ajzykiem Sambergiem w roli tytułowej. Podstawą scenariusza było dzieło Kupiec wenecki Shakespeare′a[31]. W listopadzie tego samego roku zaprezentował także dramat Arona Cajtlina Miasto Żydów[32].
Działalność w latach 30.
W styczniu 1930 miała miejsce premiera komedii Opowieści o Herszlu z Ostropola Mojżesza Lifszyca w adaptacji Weicherta[33]. W listopadzie 1930 w Warszawskim Nowym Teatrze Żydowskim odegrano sztukę Dantons tojt w realizacji Weicherta, będącą pierwszym przekładem dramatu na język jidysz[34]. W sezonie 1931/32 Weichert prowadził w Elizeum Żydowski Teatr Dramatyczny[35]. W 1932 Mojżesz Kanfer na łamach „Miesięcznika Żydowskiego” określił Weicherta najwybitniejszym reżyserem teatru jidyszowego w Polsce, Weichert chwalony był także na łamach „Wiadomości Literackich”[36].
Weichert wykładał historię dramatu i teatru powszechnego w Żydowskim Studium Teatralnym, działającym od 1929 pod auspicjami Centralnej Żydowskiej Organizacji Szkolnej, a później Kultur-Lige[37]. W 1932 na podstawie studium powstał awangardowy Jung Teater (Teatr Młodych), działający w Warszawie jako stowarzyszenie Żydowskie Studio Eksperymentalne Teatr Młodych[38][39] z siedzibą przy ulicy Długiej 19[40]. Z Teatrem Młodych Weichert (używając pseudonimu Michał Brandt) przygotował m.in. sztukę Boston, odtwarzającą proces sądowy Sacca i Vanzettiego[41], polską wersję sztuki przygotowywał także w Studiu Teatralnym im. Stefana Żeromskiego, została ona jednak zakazana przez władze z powodu wymowy politycznej[42]. Sztuka była grana w Teatrze Młodych ponad 250 razy, wielokrotnie wystawiano ją również w innych miastach w Polsce[42]. Na spektakle przybywało wówczas wielu znanych literatów i dziennikarzy, m.in. Antoni Słonimski, Tadeusz Boy-Żeleński[42], Aleksander Zelwerowicz, Leon Schiller, Irena Solska i Emil Breiter[43][44].
Od 1933 był radcą prawnym reprezentującym Zjednoczony Komitet do spraw Żydowskiego Rzemiosła[45], utworzony przez American Jewish Joint Distribution Committee[46]. Pełnił także funkcję członka zarządu Towarzystwa Przyjaciół Żydowskiego Instytutu Naukowego[47]. Do 1936 Weichert był członkiem komisji egzaminacyjnych w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej[48]. Działał także jako krytyk teatralny, publikował recenzje na łamach m.in. „Literarisze Bleter”[2], gdzie opublikował co najmniej 86 artykułów dotyczących teatru żydowskiego oraz polskiego[49][50].
W 1934 w Teatrze im. Kamińskiego w Warszawie Weichert przygotował prapremierę sztuki Profesor Mamlock Friedricha Wolfa, wystawianą pod zmienionym tytułem Di gele late lub Żółta łata. Sztuka była jednym z pierwszych dramatów obrazujących prześladowanie Żydów w III Rzeszy[51]. Wystawienie sztuki zostało opisane przez Marię Kuncewiczową w reportażu Żydzi[52]. Sztukę zagrano około 300 razy[53]. W marcu 1934 miała miejsce premiera faktomontażu Krasin, opisującego wyprawę generała Nobilego na biegun północny[54]. Następnie Weichert wyreżyserował także Napoleons ojcer na podstawie komedii Poszukiwacze złota Szolema Alejchema[55], faktomontaż Missisipi, opisujący sprawę „chłopców ze Scottsboro”[56][57].
We wrześniu 1935 uczestniczył w III Festiwalu Teatralnym w Moskwie[58], sprawozdanie z pobytu w Związku Radzieckim opublikował na łamach „Literatisze Bleter” oraz w „Naszym Przeglądzie”[59].
W grudniu 1935 Weichert zrealizował sztukę Symche Płachta Jakuba Pregera[60]. W 1936 pracował nad realizacją antywojennej sztuki Grobowiec pod Łukiem Triumfalnym Paula Raynala[61], do premiery jednak nie doszło z powodu zakazu cenzury[55]. Następnie, na skutek zarządzenia Wacława Żyborskiego, Teatr Młodych został pozbawiony koncesji[62].
25 sierpnia 1936 zarejestrował w Warszawie Żydowski Teatr Eksperymentalny Młoda Scena (Jung Bine)[63]. Działalność zaingurowano 1 października 1936, prezentując dramat Wocek Georga Büchnera[63]. 11 maja 1937 Młoda Scena odegrała ostatnie przedstawienie w Warszawie – Don Kichot żydowski Mendele Mojchera Sforima. Następnie Teatr Młodych ponownie stracił koncesję, został także eksmitowany, a kierownictwu teatru zagrożono umieszczeniem w Miejscu Odosobnienia w Berezie Kartuskiej[64][65].
Weichert przeniósł się następnie do Wilna, gdzie 22 lipca 1937 zarejestrował Teatr Nowy (Naj Teater), z siedzibą przy ulicy Nowogródzkiej 8 (obecnie Naugarduko)[66]. Z nowym teatrem przygotowywał premierę trzyaktowej sztuki Dęby autorstwa Fiszela Bimki, następnie przygotował także Proces Edwarda Woola[67][68]. Na przełomie 1937 i 1938 zespół Weicherta opuścił Wilno, występując następnie w Łodzi[69], a od października 1938 w Krakowie[70]. Weichert planował zainstalować teatr w Krakowie, nie przyniosło to jednak skutków i Naj Teater opuścił miasto[71].
W 1938 związał się z Teatrem Ludowym i dla Młodzieży[71], z którym 25 listopada 1938 w Filharmonii Łódzkiej zaprezentował sztukę Król Wesołek Pregera[72]. W 1939 Naj Teater połączył się z Teatrem Ludowym[73].
II wojna światowa
Działalność w Warszawie
Podczas kampanii wrześniowej, 2 września 1939, zaproponował utworzenie Komisji Koordynacyjnej Żydowskich Organizacji Społecznych i Opiekuńczych, która działała początkowo w ramach Komitetu Społecznego przy Gminie Żydowskiej w Warszawie, a od 13 września w ramach Żydowskiego Komitetu Obywatelskiego[74]. Weichert pełnił funkcję wiceprzewodniczącego komisji, a od stycznia 1940 jej przewodniczącego. W ramach komisji współpracował z Emanuelem Ringelblumem[75], który we wspomnieniach nazywał go „Długim Michałem”. Jako przewodniczącemu komisji, Weichertowi przysługiwało prawo do noszenia opaski Polskiego Czerwonego Krzyża, którą czasem miał zasłaniać opaskę z gwiazdą Dawida[76].
Od stycznia 1940 Weichert pozostawał w konflikcie z Adamem Czerniakowem na tle formowania Żydowskiej Samopomocy Społecznej[77]. Później spór dotyczył także mianowania przewodniczącego prezydium ŻSS, którym Czerniaków chciał uczynić inż. Józefa Jaszuńskiego, Weichert z kolei sam planował objąć tę funkcję[78]. Na początku września 1940 Weichert został wybrany przewodniczącym prezydium ŻSS[79].
W getcie krakowskim
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Tenement_house%2C_1936_design_Jakub_Spira%2C_2a_J%C3%B3zefi%C5%84ska_Street%2C_Krak%C3%B3w%2C_Poland.jpg/220px-Tenement_house%2C_1936_design_Jakub_Spira%2C_2a_J%C3%B3zefi%C5%84ska_Street%2C_Krak%C3%B3w%2C_Poland.jpg)
20 października 1940, niedługo po utworzeniu getta warszawskiego, Weichert opuścił Warszawę i przeniósł się do Krakowa[80]. W listopadzie 1940 rodzina Weicherta otrzymała dokumenty uprawniające do pobytu w Krakowie, przenieśli się tam jednak dopiero w kwietniu następnego roku[81][82].
Po wyjeździe do Krakowa doszło do konfliktu wewnątrz ŻSS, Weichert pozostawał wówczas w sporze z warszawskimi działaczami organizacji[83]. Jako przewodniczący ŻSS utrzymywał kontakt z Międzynarodowym Komitetem Czerwonego Krzyża w Genewie[84].
W getcie krakowskim Weichert przyjaźnił się z Tadeuszem Pankiewiczem[85]. Podczas akcji deportacyjnej w getcie krakowskim 2 czerwca 1942 został postrzelony przez funkcjonariusza Gestapo Wilhelma Kundego[86][85]. Kula trafiła go w ramię i została usunięta operacyjnie, do końca życia cierpiał jednak na niedowład lewej ręki[87]. Postrzelono go, gdy szedł na plac Zgody, skąd chciał wyciągnąć poetę Mordechaja Gebirtiga[88][89].
Podczas akcji deportacyjnej 28 października 1942 Weichert wraz z żoną i pracownikami ŻSS starał się przeczekać akcję w siedzibie Judenratu. Zostali jednak zadenuncjowani i dołączeni do transportu do obozu zagłady w Bełżcu. Ocaleli dzięki interwencji funkcjonariusza Jüdischer Ordnungsdienst, który wyciągnął ich z transportu[87]. 29 lipca 1942 ŻSS została zlikwidowana[90], a do końca 1943 okupanci zamordowali wszystkich członków jej prezydium oprócz Weicherta, Chaima Hilfsteina i Eliasza Tischa[91][92]. 16 października 1942 Niemcy planowali powołać Żydowski Urząd Samopomocy (Centrala Pomocy dla Żydów w Generalnym Gubernatorstwie, JUS), którego kierownikiem został Weichert[93]. Pomysł odtworzenia organizacji spotkał się jednak ze sprzeciwem niemieckich władz policyjnych[93][94].
W getcie Weichertowie mieszkali w kamienicy przy ulicy Józefińskiej 11. Od 1 grudnia 1942, gdy JUS został rozwiązany, Weichert pracował jako pracownik biurowy w Zentrale Für Handwerkslieferungen w budynkach fabryki Optima[95]. Mimo oficjalnego rozwiązania ŻSS, prezydium kontynuowało działalność, wysyłając paczki żywnościowe z darów zagranicznych do obozów pracy[96][97]. W marcu 1943 Weichert podjął decyzję o wznowieniu działalności w magazynie przy kamienicy przy ulicy Józefińskiej 2a. 25 maja 1943 otrzymał pismo zezwalające mu na działalność w charakterze kierownika JUS[98]. Według niektórych źródeł Niemcy zgodzili się na kontynuowanie żydowskiej działalności pomocowej z powodu nacisków ze strony Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża[99]. JUS objął opieką 44 obozy, 24 zakłady pracy i 8 istniejących jeszcze gett. Do obozu w Płaszowie dwa razy w tygodniu dostarczano lekarstwa, materiały opatrunkowe, odzież oraz chleb i zupę (tzw. „jusową”[100]). Weichert posiadał przywilej wolnego wstępu do KL Plaszow, przekazując w obie strony korespondencję i przesyłki[98]. On i jego rodzina mogli też swobodnie poruszać się po Krakowie[99]. Zajmował się także gromadzeniem informacji, współpracując w Płaszowie z Izaakiem Sternem i Mieczysławem Pemperem[101]. Kontaktował się m.in. z Amonem Göthem[102] oraz Oskarem Schindlerem[103].
Poprzez dyrektora RGO Edmunda Seyfrieda, Weichert starał się nawiązać kontakt z żydowskim ruchem oporu. Żydowska Komisja Koordynacyjna i Rada Pomocy Żydom ustosunkowały się jednak wrogo do JUS i odrzuciły złożoną przez Weicherta propozycję współpracy[102]. Do głównych krytyków Weicherta należeli Leon Feiner i Adolf Berman[104][105]. Pod koniec października 1943 Weichert spotkał się z Ferdynandem Arczyńskim, który przekazał mu polecenie natychmiastowej likwidacji JUS podpisane przez Bermana[106][107][108]. Sprawozdania z rozmowy z Weichertem oraz opinie dotyczące jego działalności przesyłano do rządu londyńskiego[109][110]. Wkrótce po rozmowie z Arczyńskim Weichert przekazał część zasobów JUS Radzie Pomocy Żydom, zwlekał jednak z podjęciem decyzji o likwidacji organizacji. W marcu 1944 odbył kolejne spotkanie z Arczyńskim, tym razem odmówił podporządkowania się ŻKK i Radzie Pomocy Żydom. W związku z tym zakazano prowadzenia rozmów z JUS oraz przyjmowania od Weicherta jakiejkolwiek pomocy[111][112]. Postanowienia te nie były jednak przestrzegane, a krakowski oddział RPŻ kontynuował współpracę z Weichertem[113][114].
Po likwidacji getta
Do końca lipca 1944 Weichert mieszkał wraz z rodziną w kamienicy przy ulicy Józefińskiej 2a[115]. Według antologii Ten jest z ojczyzny mojej miał zostać w 1944 ukryty przez Stanisława Dobrowolskiego u jego siostry, Jadwigi Miklaszewskiej, która następnie przekazała go Wandzie Dwernickiej. Do końca wojny miał być utrzymywany z funduszy Rady Pomocy Żydom[116].
W rzeczywistości Weichert został jednak ostrzeżony przez naczelnika Wydziału Ludności i Opieki Społecznej Lothara Weiraucha o planowanym przeniesieniu JUS na teren obozu w Płaszowie[117]. 28 lipca 1944 postanowił się ukryć. Początkowo ukrywał się w magazynach Rady Głównej Opiekuńczej, później został umieszczony u Józefa Werenicy przy ulicy Wrzesińskiej 10, następnego dnia został jednak stamtąd wyrzucony. Kilka nocy spędził następnie przy ulicy Potockiego 10, w pokoiku przylegającym do biura Adama Ronikiera. Następnie trafił do lekarki, dr. Wandy Dwernickiej, mieszkającej przy ulicy Zyblikiewicza 5 w dzielnicy Kleparz. U Dwernickiej przebywał wówczas wraz z 10 uciekinierami z powstańczej Warszawy, otrzymał także kenkartę na nazwisko Józef Czapla, a następnie kolejną kenkartę i świadectwo pracy księgowego z gazowni w Warszawie na nazwisko Teodor Słonimski[118][119]. W ukryciu zapuścił także wąsy, a w mieszkaniu Dwernickiej doczekał wkroczenia Armii Czerwonej do Krakowa. Podczas ukrywania się był utrzymywany przez Radę Pomocy Żydom, jego utrzymanie miało kosztować tygodniowo 250 złotych. Rodzina Weicherta ukrywała się w innych miejscach na terenie Krakowa i także dożyła końca okupacji[120]. W tym okresie Julius Madritsch planował pomóc Weichertowi w ucieczce do Wiednia, ten jednak odmówił[121].
Według Icchaka Cukiermana i Marka Edelmana Żydowska Organizacja Bojowa wydała w 1944 na Weicherta wyrok śmierci za kolaborację z Niemcami[46][122].
Działalność powojenna
Proces krakowski
W styczniu 1945 zamieszkał w kamienicy przy ulicy ulicy św. Gertrudy 23 w Krakowie. 27 stycznia 1945 Czesław Piekarski, delegat Ministerstwa Pracy, Opieki Społecznej i Zdrowia PKWN zlecił Weichertowi kontynuowanie kierowania działalnością charytatywną wśród ludności żydowskiej[123]. 5 lutego Weichert zwrócił pełnomocnictwo, wnosząc o powołanie komisji w celu zbadania formułowanych wobec niego oskarżeń[124]. 12 lutego Weichert wysłał do prezesa Centralnego Komitetu Żydów Polskich Emila Sommersteina pismo, w którym odpowiadał na zarzuty[124].
Wkrótce po wyzwoleniu do Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego wpłynęły anonimowe donosy dotyczące wojennej działalności Weicherta. Oskarżano go w nich o bycie agentem Gestapo[125]. 6 marca 1945 Weichert został zatrzymany przez trzech funkcjonariuszy WUBP i przewieziony do siedziby urzędu przy placu Inwalidów 4, gdzie osadzono go w piwnicznej celi z dwunastoma innymi aresztantami[126]. 7 kwietnia został formalnie aresztowany na podstawie tzw. dekretu sierpniowego, ulokowano go w celi dla volksdeutschów, a na ubraniu nakazano mu nosić swastykę[127]. 10 kwietnia został osadzony w więzieniu przy ul. Senackiej, po trzech dniach pobytu trafił do izby szpitalnej. 18 maja przeniesiono go do więzienia przy ulicy Wielickiej[127].
Dochodzenie w sprawie Weicherta prowadził prokurator Roman Martini, a następnie Jan Brandys[128]. 6 października 1945 sporządzono akt oskarżenia, w którym zarzucono Weichertowi, że od jesieni 1943 do lipca 1944, wbrew poleceniom organizacji podziemnych, kontynuował działalność Organizacji Pomocy Żydom, działając w ten sposób wbrew interesom Państwa Polskiego[128][129].
W sprawie Weicherta sąd miał przesłuchać jako świadków: Icchaka Cukiermana, Adolfa Bermana, Salo Fiszgrunda, Ferdynanda Arczyńskiego, Stanisława Dobrowolskiego, Władysława Wójcika, Edmunda Seyfrieda, Izaaka Sterna, Mieczysława Pempera. Oprócz tego chciano także przesłuchać Jonasa Turkowa i Adama Ronikiera. Obrońcami Weicherta zostali Rudolf Güntner i Mieczysław Ettinger[129]. Rozprawa przed Sądem Specjalnym Karnym w Krakowie rozpoczęła się 27 listopada 1945[129], prowadził ją Alfred Eimer[130]. Na korzyść Weicherta zeznawali m.in. Seyfried, Stern, Pemper i dr. Aleksander Biberstein z płaszowskiego szpitala[131]. Rozprawę wznowiono 5 stycznia 1946, a dwa dni później sąd uniewinnił Weicherta[132]. 12 stycznia 1946 Weichert został zwolniony z więzienia. Prokurator Brandys wnioskował o uchylenie wyroku do Najwyższego Trybunału Narodowego, prokurator NTN Stefan Kurowski oddalił jednak wniosek o kasację[133]. Według niektórych źródeł toczył się jednak proces przed Sądem Apelacyjnym w Krakowie, który 20 września 1946 miał utrzymać w mocy wyrok[134].
Mimo to Weichert stał się jednak ofiarą ostracyzmu ze strony społeczności żydowskiej, według rozpowiadanych plotek miał m.in. być kolegą szkolnym Hansa Franka[46][135].
Działalność po procesie
Po wyjściu z więzienia znalazł tymczasowe zatrudnienie w firmie farmaceutycznej Vita, prowadzonej przez jego zięcia, Józefa Hofstatera[136][137]. Z powodu ciężkiej sytuacji materialnej musiał wyprzedawać swój księgozbiór[138], później zatrudnił się w firmach farmaceutycznych Salus i Wirus, których produkty sprzedawał we Wrocławiu[139].
23 kwietnia 1946 spotkał się z Michałem Mirskim, prosząc go o poparcie w staraniach o powołanie komisji mającej ocenić działalność ŻSS i JUS. Mirski uznał jednak, że Weichert powinien stanąć przed sądem przy CKŻP[134]. 24 grudnia tego samego roku zwrócił się w tej samej sprawie do Szymona Zachariasza. Z Weichertem spotkał się także Jerzy Sawicki, chcąc wykorzystać go jako świadka w procesach niemieckich zbrodniarzy przed Najwyższym Trybunałem Narodowym. Weichert zeznawał następnie w procesie m.in. Amona Götha i Rudolfa Pavlu[140][139]. O pomoc zwrócił się do niego również Tadeusz Cyprian, który poprosił go o napisanie artykułu dotyczącego Ludwiga Fischera. Weichert napisał na podstawie własnych obserwacji i źródeł tekst Kilka uwag o odpowiedzialności dr Fischera za antyżydowskie zarządzenia w Warszawie i dystrykcie warszawskim, a później także O odpowiedzialności gubernatora warszawskiego dystryktu, dr Fishera[139].
W październiku 1946 w łódzkim miesięczniku „Folkscajtung” ukazał się artykuł Leo Finkelsteina Obrzydliwość, brzydź się nią. O pisarzu, który jest oskarżony o zdradę[141], w którym atakował on Weicherta i wzywał do osądzenia go przez żydowski trybunał[142][135]. W listopadzie Weichert przesłał do redakcji czasopisma sprostowanie, które nie zostało jednak opublikowane. Następnie, spotkał się z przedstawicielem Bundu Michałem Schuldenfreiem i ostrzegł go, że wytoczy pismu proces o zniesławienie. Bundowcy nie zamierzali spełnić jego warunków, uzyskał jednak zapewnienie, że bez zgody przewodniczącego partii w prasie bundowskiej nie pojawią się artykuły atakujące jego osobę[142][143].
Starał się także uporządkować ukryte przez niego archiwum prezydium ŻSS i JUS, w latach 1947–1948 opracowywał publikację Żydowska Samopomoc Społeczna 1939–1945. W 1948 w czasopiśmie „Państwo i Prawo” opublikował artykuł Odpowiedzialność władz administracyjnych w szczególności sekretarza stanu w tzw. Generalnym Gubernatorstwie dra Büchlera[140]. Napisał także artykuły Nulla lex sine crimine oraz Pojęcie „Żyd” w ustawodawstwie i praktyce okupanta, które przekazał do Instytutu Zachodniego[144]. W 1949 dokumentacja i korespondencja została przejęta przez Urząd Bezpieczeństwa Publicznego i przesłana do Warszawy, a ostatecznie przekazana do Żydowskiego Instytutu Historycznego[136]. Weichert przygotował także dwa opracowania dla Instytutu Pamięci Narodowej – Samopomoc społeczeństwa polskiego w czasie okupacji i Materiały dotyczące żydowskich obozów w Polsce w latach 1939–1945[136][145].
Proces warszawski
Na przełomie lutego i marca 1947 Weichert kilkakrotnie spotkał się ze Stanisławem Temczynem, przewodniczącym Sądu Społecznego przy CKŻP. W czerwcu 1947 zwrócił się do adwokata Władysława Winawera i Mieczysława Fejgina, osobistego lekarza Bolesława Bieruta i brata Anatola Fejgina, o pośredniczenie w negocjacjach z CKŻP w sprawie powołania niezależnego sądu[146]. O pomoc zwrócił się też do Maxa Weinreicha, dyrektora YIVO, który obiecał, że instytut zrobi wszystko, co w jego mocy, by mu pomóc[147].
24 grudnia 1947 Sąd Obywatelski przy Centralnym Komitecie Żydów Polskich zwrócił się do Sądu Okręgowego w Krakowie z prośbą o udostępnienie akt procesu Weicherta[146].
W marcu 1948 Weichert zwrócił się do Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich oraz do Związku Artystów Scen Żydowskich z prośbą o poparcie jego starań o utworzenie niezależnej komisji do zbadania działań ŻSS i JUS[148]. Prowadził negocjacje z CKŻP w celu powołania niezależnego składu sędziowskiego, zgłosił do niego sześciu kandydatów: Stefana Kurowskiego, Mariana Muszkata, Maurycego Herlinga-Grudzińskiego, Joachima Markowicza, Adolfa Rudnickiego i Mieczysława Maślanko[149].
W sierpniu 1948 zgłosił się do Sądu Społecznego i w oświadczeniu stwierdził, że pragnie oddać się orzeczeniu sądu CKŻP[148].
Pomiędzy 22 a 24 listopada 1948 Weichert złożył zeznania na ręce zastępcy Rzecznika Oskarżenia, Marka Stokowskiego. W grudniu przekazał uzupełnienia do wcześniejszych zeznań, w międzyczasie rzecznik oskarżenia przesłuchiwał świadków[150]. 9 maja 1949 przekazał do sądu odpowiedź na otrzymany wcześniej akt oskarżenia, zgłosił także kolejnych 14 świadków, w tym m.in. Leona Schillera oraz aktorów Teatru Młodych: Natana Wulfowicza, Abrahama Grynszpana[150].
W procesie oskarżycielami byli Jakuf Wilf oraz Marian Marek Lasota, a rzecznikiem oskarżenia Maurycy Wiener. Przewodniczącym składu sędziowskiego został Szymon Rogoziński[151]. Pierwsze posiedzenie sądu odbyło się 25 listopada 1949. Akt oskarżenia opierał się na artykule Finkelsteina oraz korespondencji działaczy żydowskiego ruchu oporu z 1944[152].
Podczas procesu przesłuchano m.in. Marka Edelmana, który utrzymywał, że pod koniec 1943 ŻOB wydał na Weicherta wyrok śmierci[153], Konstantego Tchorznickiego, Stanisława Dobrowolskiego. Posługiwano się także sporządzoną na prośbę obrońcy Weicherta, Bolesława Kobrynera, ekspertyzą autorstwa dr Jana Sehna. W sumie podczas procesu w charakterze świadków obrony przesłuchano 101 osób, w większości więźniów niemieckich obozów. Świadkami oskarżenia było natomiast 11 osób, z których 4 były więźniami obozów, ale podczas procesu przyznały, że docierała do nich pomoc ze strony ŻSS i JUS, a kolejnych 5 świadków działało podczas wojny w podziemu i już wtedy dyskredytowało Weicherta[154].
28 grudnia 1949 sąd w składzie: Szymon Rogoziński (przewodniczący), Leon Bojm, Szymon Datner, Bernard Borg, Leon Lewi, Efroim Kupfer i Jeszajachu Szmigiel, wydał wyrok uznający Weicherta za kolaboranta i skazujący go na napiętnowanie, czyli karę III stopnia[155][156].
Życie i działalność po 1949
Na przełomie 1949 i 1950 Sąd Społeczny został postawiony w stan likwidacji, w związku z tym Weichert nie miał możliwości odwołania się od wyroku[157].
30 marca 1950 złożył w MBP podanie o zgodę na wyjazd do Izraela, które zostało wkrótce potem odrzucone. Weichert złożył w tej sprawie apelację, ponownie otrzymał jednak odpowiedź odmowną. W sprawie wyjazdu interweniował pisemnie jeszcze 4 razy, jednak bezskutecznie[158].
W latach 1950–1951 opracował dwie rozprawy: Polityka eksterminacyjna okupanta hitlerowskiego w stosunku do ludności żydowskiej w tzw. Generalnym Gubernatorstwie oraz Eksterminacja gospodarcza ludności „żydowskiej” Rzeszy w świetle tzw. ustawodawstwa hitlerowskiego[136]. W 1957 większość swoich powojennych prac sprzedał Oddziałowi Rękopisów Biblioteki Jagiellońskiej[136].
9 maja 1951 Leon Schiller wystosował list do Jerzego Pańskiego w sprawie Weicherta, polecając go. Pański przyjął później Weicherta, proponując mu objęcie funkcji dyrektora teatru w jednym z większych miast. Weichert poprosił o możliwość prowadzenia teatru w Krakowie, a Pański obiecał poszukać dla niego odpowiedniej propozycji. Więcej jednak się z nim nie skontaktował[159]. Następnie Weichert zgłosił się do Kazimierza Dejmka, z którym rozmawiał o podjęciu współpracy z kierowanym przez niego teatrem. 21 lipca 1951 Dejmek wystosował jednak do Weicherta list, w którym oznajmiał mu, że podjęcie współpracy z jego teatrem jest niemożliwe[159][160].
Później zgłosił się także do Henryka Szletyńskiego z zapytaniem, czy ten mógłby go zatrudnić. Szletyński nie skontaktował się jednak z Weichertem. W tym samym czasie Bolesław Drobner starał się wprowadzić Weicherta do Teatru Młodego Widza w Krakowie, dyrektorka teatru, Maria Biliżanka, nie chciała jednak spotkać się z Weichertem[160]. Następnie Drobner polecił Weicherta Władysławowi Olszynowi, z propozycją wystawienia sztuki Boston przez studentów Państwowej Wyższej Szkoły Aktorskiej w Krakowie, przedstawienie takie jednak nie zostało zrealizowane[161].
Jako wolontariusz Weichert współpracował z Główną Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, opracowując i katalogując dokumenty będące w posiadaniu krakowskiego oddziału komisji. Jan Sehn chciał zatrudnić go oficjalnie, ale centrala komisji nie wyraziła na to zgody[160]. Próbował podjąć pracę w Gazecie Krakowskiej, ale to również się nie udało[160].
W styczniu 1953 złożył podanie o pracę do Wydawnictwa Literackiego, dołączając rekomendacje Zofii Nałkowskiej, Leona Schillera, Jana Wiktora, Stanisława Płoskiego oraz Władysława Trzaski. Pracy jednak nie otrzymał[162][163]. W tym samym roku przygotował na zamówienie Leona Schillera konspekt historii teatru żydowskiego[162]. W marcu 1953 podjął pracę jako ksiegowy w podkrakowskiej spółdzielni[164]. W styczniu 1954 Marek Birnfeld, przewodniczący krakowskiego oddziału ZBoWiD, zatrudnił go w Jaworznickim Przemysłowym Zjednoczeniu Budowlanym przy ulicy Lucjana Rydla 31[164]. 20 lipca 1954 Weichert otrzymał wyróżnienie i awans na stanowisko samodzielnego referenta umów za wprowadzanie w przedsiębiorstwie usprawnień organizacyjnych. Został powołany w skład zakładowej komisji rozjemczej, założył także zakładową bibliotekę oraz zespół śpiewaczy, taneczny i recytatorski. 1 lutego 1955 podjął natomiast pracę na stanowisku radcy prawnego[165].
W lutym 1954 z Weichertem spotkał się dyrektor Państwowego Teatru Żydowskiego Samuel Lent, który obiecał mu stanowisko głównego reżysera lub kierownika artystycznego teatru[165]. Gdy 9 grudnia 1954 Lent ponownie przyjechał do Weicherta, nie doszło jednak do zawarcia umowy[166]. 30 grudnia 1954 Lent zaproponował Weichertowi zawarcie umowy na realizację spektaklu Król Wesołek w Centralnym Zarządzie Teatrów. Weichert nie mógł jednak wyjechać do Warszawy, a w charakterze jego pełnomocnika udał się tam zięć, do zawarcia umowy ponownie jednak nie doszło[167][168][169].
We wrześniu 1955 wysłał do Stanisława Balickiego memoriał, w którym zwracał uwagę na to, że od 10 lat nie został dopuszczony do pracy artystycznej, literackiej i naukowej. Miesiąc później memoriał popierający Weicherta wystosowali Antoni Słonimski, Mieczysław Jastrun, Adolf Rudnicki, Artur Sandauer, Salomon Łastik, Jan Sehn, Jerzy Sawicki, Mieczysław Maślanko i Stefan Kurowski. W sprawie Weicherta do Balickiego zwrócił się także Jan Wiktor[170]. W odpowiedzi na memoriały Balicki zgodził spotkać się z Weichertem, co stało się 5 czerwca 1956, jednak w marcu 1957 Weicherta poinformowano, że Balicki nie jest w staniu mu pomóc[171][169][172].
Angażował się w działalność Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce[172]. W lipcu 1957 przyjęto go do Stowarzyszenia Polskich Artystów Teatru i Filmu[173]. W listopadzie tego samego roku został także członkiem Związku Literatów Polskich[174], przyjęto go ponadto do Polskiego Związku Prawników i Związku Bojowników o Wolność i Demokrację[175].
Wyjazd do Izraela
W październiku 1957 otrzymał paszport z klauzulą pozwalającą na wyjazd do Izraela, musiał opuścić Polskę w ciągu trzech miesięcy[176]. 16 stycznia 1958 zdał w Krakowie swój dowód osobisty, następnie zatrzymał się w Warszawie, w hotelu przy Alejach Jerozolimskich, gdzie pożegnał się z przedstawicielami środowiska teatralnego. 20 stycznia Erwin Axer napisał list polecający Weicherta do posła PRL w Izraelu Antoniego Bidy[177]. 22 stycznia rano Weichert wraz z rodziną odleciał z lotniska Okęcie do Belgradu, skąd następnego dnia rano trafili do Aten, a po południu tego samego dnia wylecieli do Tel Awiwu[178][179].
Po przybyciu do Izraela spotkał się z ostracyzmem w środowisku teatralnym[180], nadzorował w Tel Awiwie kilka amatorskich grup teatralnych, prowadził także zajęcia z aktorstwa. Współpracował z gazetami „Lecte Najes”, „Dawar” i „Od nowa”[181]. Josef Sprinzak planował utworzyć w Izraelu Narodową Sieć Teatralną, na czele której miał stanąć Weichert, Icchak Cukierman przekonał go jednak, że Weichert jest zdrajcą i nie należy mu powierzać żadnych funkcji publicznych[182].
9 stycznia 1960 Weichert wziął udział w sympozjonie zorganizowanym w Domu Kultury Tabori w Tel Awiwie z okazji trzydziestolecia powstania Jung Teater[183]. Na początku 1960, po śmierci Morysa Szwarca, przejął prowadzenie Żydowskiego Teatru Ludowego, który pracował nad dramatyzacją powieści Kidusz Haszem[181]. Odszedł jednak z zespołu gdy okazało się, że jeśli jego nazwisko znajdzie się na afiszach, to teatr nie otrzyma od państwa dotacji[184]. Starał się także o utworzenie w Izraelu Instytutu Teatrologicznego, który miał zajmować się gromadzeniem i opracowywaniem materiałów o teatrze żydowskim i hebrajskim[185].
Zmarł 11 marca 1967 w domu przy Reading Street 25 w dzielnicy Ramat Awiw[186].
W 1970 wydano pośmiertnie czwarty tom jego wspomnień. W skład komietu wydawniczego weszli Dow Sadan, Rachela Auerbach oraz Melech Rawicz i Mordechaj Canin[186].
Wnukiem Weicherta jest Rafi (Rafael) Weichert (ur. 1964), izraelski poeta i profesor literatury na Uniwersytecie w Hajfie[187].
Publikacje
- Teater un drame (pol. Teatr i dramat) – zbiór szkiców i recenzji, Warszawa 1922
- Teater un drame, cwejte fareserte ejflage – dwa tomy zbioru szkiców i recenzji, Wilno 1926
- Studio Teatralne i Jung Teater – broszura, 1931
- Zichrojnes (pol. Wspomnienia)
- Galicje, Win, Berlin 1890–1918 – 1960
- Warsze 1918–1939 – 1961
- Melchome – 1965
- Nochn Churbn – 1970, pośmiertnie
- Jidisze ałejnhilf. 1939–1945 – praca dotycząca żydowskiej samopomocy podczas II wojny światowej, 1962
Przypisy
- ↑ a b RafałR. Żebrowski RafałR., Weichert Michał [online], delet.jhi.pl [dostęp 2024-03-23] (pol.).
- ↑ a b c MirosławaM. Bułat MirosławaM., Weichert, Michał [online], yivoencyclopedia.org [dostęp 2024-03-25] .
- ↑ a b c d e f Michał Weichert, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby) [dostęp 2024-03-24] .
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 28.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 29.
- ↑ a b c Węgrzyniak 2017 ↓, s. 30.
- ↑ Shtetl: First Yiddish Language Conference – Conference participants [online], www.czernowitz.org [dostęp 2024-03-23] .
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 31.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 34.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 35.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 39.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 33.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 40.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 41.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 42.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 43.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 44.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 49.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 50.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 51.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 52.
- ↑ a b c Węgrzyniak 2017 ↓, s. 53.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 54.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 56.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 57.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 58.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 64.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 65.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 66.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 69.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 70.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 72.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 74.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 78.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 82.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 87.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 88.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 95.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 97.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 124.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 98.
- ↑ a b c Węgrzyniak 2017 ↓, s. 109.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 112.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 113.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 91.
- ↑ a b c HenrykH. Grynberg HenrykH., Niezwykła historia Michała Weicherta [online], www.dwutygodnik.com [dostęp 2024-03-25] (pol.).
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 199.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 96.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 59.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 60.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 129.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 131.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 132.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 133.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 138.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 143.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 144.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 149.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 150.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 154.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 157.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 158.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 165.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 174.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 175.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 176.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 177.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 178.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 188.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 189.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 191.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 192.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 193.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 202.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 110.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 203.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 205.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 208.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 209.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 211.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 212.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 115.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 213.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 118.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 217.
- ↑ הדר בן יהודה, הכדור שנורה במיכאל וייכרט בגטו קראקוב [online], הספרנים, 23 kwietnia 2017 [dostęp 2024-03-25] (hebr.).
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 218.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 120.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 121.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 219.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 220.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 123.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 224.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 105.
- ↑ Weichert Michał [online], getto.pl [dostęp 2024-03-25] .
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 225.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 122.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 226.
- ↑ a b Szymczak 2022 ↓, s. 106.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 125.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 126.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 227.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 127.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 228.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 229.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 231.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 107.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 108.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 233.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 130.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 234.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 235.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 236.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 132.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 240.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 243.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 244.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 246.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 134.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 247.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 133.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 249.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 250.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 251.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 252.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 253.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 254.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 255.
- ↑ a b c Węgrzyniak 2017 ↓, s. 256.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 259.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 258.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 260.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 262.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 263.
- ↑ a b Szymczak 2022 ↓, s. 219.
- ↑ a b c d e Węgrzyniak 2017 ↓, s. 266.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 181.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 184.
- ↑ a b c Szymczak 2022 ↓, s. 185.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 264.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 268.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 271.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 221.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 265.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 186.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 274.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 222.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 275.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 229.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 276.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 277.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 278.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 282.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 284.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 285.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 289.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 287.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 289.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 297.
- ↑ a b c d Szymczak 2022 ↓, s. 295.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 298.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 300.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 296.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 302.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 303.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 305.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 306.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 297.
- ↑ a b Szymczak 2022 ↓, s. 298.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 307.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 308.
- ↑ a b Szymczak 2022 ↓, s. 299.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 309.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 310.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 304.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 312.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 313.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 314.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 308.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 324.
- ↑ a b Szymczak 2022 ↓, s. 313.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 325.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 326.
- ↑ Szymczak 2022 ↓, s. 314.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 327.
- ↑ a b Węgrzyniak 2017 ↓, s. 329.
- ↑ Węgrzyniak 2017 ↓, s. 340.
Bibliografia
- JakubJ. Szymczak JakubJ., Ja łebków nie dawałem: procesy przed Żydowskim Sądem Społecznym, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 2022, ISBN 978-83-8191-524-3 .
- RafałR. Węgrzyniak RafałR., Procesy doktora Weicherta, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 2017, ISBN 978-83-06-03405-9 .
- ETP: 42142