Lnicznik właściwy
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | kapustowce | ||
Rodzina | kapustowate | ||
Rodzaj | lnicznik | ||
Gatunek | lnicznik właściwy | ||
Nazwa systematyczna | |||
Camelina alyssum (Mill.) Thell Verz. Tausch Sam. Fruchte Zürich 1906:10. 1906 | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Lnicznik właściwy, l. cuchnący (Camelina alyssum (Mill.) Thell) – gatunek rośliny z rodziny kapustowatych. Występował w strefie klimatu umiarkowanego w Europie i na Syberii Zachodniej jako chwast upraw lnu[5][3]. Obecnie w Polsce, a być może w całym swoim zasięgu jest gatunkiem wymarłym[6]. We florze Polski klasyfikowany był jako archeofit[7].
Rozmieszczenie geograficzne
Pierwotny zasięg występowania gatunku obejmował kontynent europejski z wyjątkiem jego skrajnie zachodnich, północnych i południowych części. Izolowane stanowiska znane były ponadto z zachodniej Syberii. W Polsce występował na terenie całego kraju z wyjątkiem wyższych położeń górskich[3]. Lnicznik właściwy został również zawleczony do Stanów Zjednoczonych (stany: Montana, Dakota Północna, Dakota Południowa, Wyoming, Kalifornia i Kolorado) oraz Kanady (prowincje: Manitoba, Saskatchewan i Alberta), gdzie stwierdzano jego stanowiska na polach uprawnych, przydrożach oraz preriach. Obecność gatunku w centralnej części Północnej Ameryki nie została jednak potwierdzona w okresie ostatnich 50 lat, a przynajmniej część historycznych stanowisk podawana była na podstawie błędnie oznaczonych okazów lnicznika siewnego[8]. Ponadto zawleczony został do Ameryki Południowej (Chile – Region Metropolitalny; Argentyna – prowincje Buenos Aires i Santa Fe)[9], Nowej Zelandii i Australii, gdzie stwierdzany był co najmniej dwukrotnie w południowej części kontynentu (w 1919 r. w okolicach Penoli oraz w 1945 r. niedaleko miejscowości Goolwa w pobliżu ujścia wód jeziora Alexandrina do morza) oraz na Tasmanii[10][5].
Morfologia
- Łodyga
- Wzniesiona, o wysokości od 50 do 100 cm, zazwyczaj nierozgałęziająca się lub rozgałęziona (zwłaszcza w górnej części), naga lub pokryta nielicznymi, rozgałęzionymi włoskami[3][4].
- Liście
- Eliptycznopodługowate lub eliptycznolancetowate, całobrzegie do pierzastosiecznych, cienkie. Liście łodygowe strzałkowate w nasadzie, siedzące. Liście odziomkowe na ogonkach[3].
- Kwiaty
- Korona złożona z czterech jasnożółtych płatków długości 4-5 mm. Kwiatostan w formie grona. Okres kwitnienia trwa od czerwca do lipca[3].
- Owoce
- Łuszczynki w kształcie od gruszkowatych do okrągławych, grube, długości 6,5 do 12 mm, znajdują się na szypułkach odstających o 40 do 110 stopni od osi kwiatostanu[3][4]. Nasiona zaokrąglone, spłaszczone, długości 1,5-2,9 mm, czerwonawe[11][4].
- Gatunki podobne
- Gatunek może być mylony z lnicznikiem siewnym i drobnoowocowym oraz innymi przedstawicielami rodzaju Camelina[3].
Systematyka i zmienność
Gatunek zmienny. Wyróżniane były dwa podgatunki[3]:
- Camelina alyssum subsp. alyssum – dolne liście zazwyczaj mocno wcinane, łodyga nierozgałęziona lub słabo rozgałęziona, łuszczynki długości 6,5-9 mm znajdują się na szypułkach odgiętych od osi kwiatostanu pod kątem 40-90 stopni[3][4].
- Camelina alyssum subsp. integerrima – dolne liście całobrzegie lub słabo wcinane, łodyga przeważnie rozgałęziona, łuszczynki długości 9-12 mm znajdują się na esowato wygiętych szypułkach odchylonych od osi kwiatostanu o 70-110 stopni[3][4].
Istnieją również liczne formy o cechach morfologicznych przejściowych pomiędzy obydwoma taksonami. W Polsce dominował podgatunek Camelina alyssum subsp. alyssum, dwukrotnie przewyższający pod względem liczebności drugi podgatunek[3].
Pochodzenie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d8/Cotswolds_linseed_field_2.jpg/240px-Cotswolds_linseed_field_2.jpg)
Archeofit zaliczany do grupy archaeophyta anthropogena – taksonów powstałych pod wpływem działalności człowieka. Gatunek wyodrębnił się na skutek długotrwałej presji selekcyjnej związanej ze specyficzną techniką i rytmiką tradycyjnych upraw lnu[3], a taksonem wyjściowym był prawdopodobnie lnicznik siewny[11]. Nasiona omawianego gatunku odnotowano w wykopaliskach archeologicznych na terenie Polski[7].
Biologia i ekologia
Chwast jednoroczny zaliczany do tzw. „specjalistów lnowych”, ściśle związany z uprawami tej rośliny na suchych, ciepłych i nasłonecznionych stanowiskach na niżu oraz w górach do wysokości 1100 m n.p.m.[12][3]. Sporadycznie obserwowano jego przenikanie do upraw zbożowych, a na Dolnym Śląsku był w latach trzydziestych XX wieku stwierdzony na terenach kolejowych w okolicach miejscowości Krzywina[3]. W fitosocjologii gatunek charakterystyczny dla związku Lolio-Linion oraz należącego do niego zespołu roślinnego Spergulo-Lolietum remoti[13]. Roślina speirochoryczna – nasiona rozprzestrzeniane były wraz z materiałem siewnym lnu[3][13]. Liczba chromosomów 2n=40[11].
Zagrożenia i ochrona
Lnicznik właściwy nie jest obecnie stwierdzany nigdzie w całym swoim dawnym zasięgu geograficznym i być może jest już gatunkiem całkowicie wymarłym[3][6]. Na terenie Polski stał się rzadki już latach osiemdziesiątych XX wieku, a dziś uważany jest za wymarły w skali kraju[3].
Kategorie zagrożenia gatunku w opracowaniach krajowych:
- Kategoria zagrożenia w Polsce według Czerwonej listy roślin i grzybów Polski (2006)[14]: Ex (wymarły i zaginiony); 2016: EX (całkowicie wymarły)[15].
- Kategoria zagrożenia w Polsce według Polskiej Czerwonej Księgi Roślin[16][17]: EX (extinct, w Polsce całkowicie wymarły).
Do głównych przyczyn ustąpienia lnicznika właściwego zalicza się ograniczenie areału upraw lnu oraz intensyfikacje zabiegów pielęgnacyjnych w istniejących uprawach, w szczególności staranne oczyszczanie materiału siewnego, co uniemożliwiło gatunkowi rozprzestrzenianie się na odpowiednie siedliska[3].
W ramach realizowanego w okolicach Doliny Biebrzy projektu „Jak to ze lnem było - ochrona bioróżnorodności i tradycji”, dzięki pozyskaniu nasion z kolekcji Krajowego Centrum Roślinnych Zasobów Genowych udało się w sezonie 2003 przejściowo odtworzyć populacje lnicznika właściwego na poletkach eksperymentalnych obsianych starymi odmianami lnu[18].
Choroby
Według danych z Polski, Estonii i byłego Związku Radzieckiego gatunek był atakowany przez pasożytniczego grzyba Erysiphe cruciferarum Opiz ex L. Junell z rodziny Erysiphaceae[11].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-13] (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z M. Śliwiński, Z. Dajdok: Camelina alyssum (Brassicaceae) na Dolnym Śląsku - wymarły chwast upraw lnu. Acta Botanica Silesiaca, Supplementum, 2011.
- ↑ a b c d e f Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2007. ISBN 978-83-01-14342-8.
- ↑ a b c Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-10-27].
- ↑ a b Zając M., Zając A., Tokarska-Guzik B.,. Extinct and endangered archeophytes and the dynamics of their diversity in Poland. „Biodiv. Res. Conserv.”. 13, s. 17-24, 2009.
- ↑ a b Zając A., Zając M., Methodical problems in distinguishing the group of archaeophytes. W: Kącki Z., Stefańska-Krzaczek E. (red.), Synantropizacja w dobie zmian różnorodności biologicznej. Acta Botanica Silesiaca 6, 2011, str. 55-62.. [dostęp 2012-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-04)]. (ang.).
- ↑ David E. Boufford i inni.: Flora of North America. North of Mexico. Volume 7. Magnoliophyta: Salicaceae to Brassicaceae. New York Oxford: Oxford University Press, 2010. ISBN 978-0-19-531822-7.
- ↑ Instituto de Botánica Darwinion - Flora del Conosur Catálogo de las Plantas Vasculares (www2.darwin.edu.ar). [dostęp 2012-06-28]. (hiszp.).
- ↑ Atlas of Living Australia - Sharing biodiversity knowledge (www.ala.org.au). [dostęp 2012-06-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-05)]. (ang.).
- ↑ a b c d Francis A., Warwick S. I., The Biology of Canadian Weeds. 142. Camelina alyssum (Mill.) Thell.; C. microcarpa Andrz. ex DC.; C. sativa (L.) Crant. Canadian Journal of Plant Science vol 89 (4), 2009, str. 791-810. [dostęp 2012-06-28]. (ang.).
- ↑ Kornaś J., Rośliny naczyniowe Gorców. Uzupełnienie I – Vascular plants of the Gorce Mts. (Polish Western Carpathians) Supplement I. Fragmenta Floristica et Geobotanica IX (2), 1963.. [dostęp 2012-06-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-05)]. (pol.).
- ↑ a b Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. PWN, 2005. ISBN 83-01-14439-4.
- ↑ Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
- ↑ Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
- ↑ Zarzycki K. (red.) Kaźmierczakowa R.: Polska czerwona księga roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2001. ISBN 83-85444-85-8.
- ↑ Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014. ISBN 978-83-61191-72-8.
- ↑ "Jak to ze lnem było - ochrona bioróżnorodności i tradycji" – strona informacyjna projektu (www.paz.most.org.pl). [dostęp 2012-06-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-07)]. (pol.).
Bibliografia
- Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 471. ISBN 83-214-1305-6.
- BioLib: 39151
- EoL: 11258770
- EUNIS: 164231
- Flora of North America: 250009787
- FloraWeb: 1017
- GBIF: 3042399
- identyfikator iNaturalist: 359567
- IPNI: 279832-1
- ITIS: 510004
- NCBI: 926422
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2694358
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:279832-1
- Tela Botanica: 75008
- identyfikator Tropicos: 4103529
- CoL: Q9CS