Kukułka (roślina)
![]() | Ten artykuł dotyczy roślin. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa. |
![]() Kukułka szerokolistna | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||
Rząd | szparagowce | ||
Rodzina | storczykowate | ||
Podrodzina | storczykowe | ||
Rodzaj | kukułka | ||
Nazwa systematyczna | |||
Dactylorhiza Neck. ex Nevski Trudy Bot. Inst. Akad. Nauk SSSR, Ser. 1, Fl. Sist. Vyss Rast. 4: 332. 1937 | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Dactylorhiza umbrosa (Kar. & Kir.) Nevski.[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
| |||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Dactylorhiza_sambucina_040531Bw.jpg/220px-Dactylorhiza_sambucina_040531Bw.jpg)
Kukułka, stoplamek, storczyk (Dactylorhiza Neck. ex Nevski) – rodzaj bylin z rodziny storczykowatych (Orchidaceae). Obejmuje w zależności od ujęcia systematycznego od 28 gatunków zbiorowych[5] do około 75 drobnych gatunków[6][7]. Klasyfikacja w obrębie rodzaju jest bardzo problematyczna – rośliny te są bardzo zmienne i łatwo się krzyżują – w różnych ujęciach poszczególne taksony opisywane są w randze odrębnych gatunków, podgatunków lub odmian[7]. Zasięg rodzaju obejmuje głównie strefę borealną i umiarkowaną półkuli północnej[5][8]. W Polsce w zależności od ujęcia występuje od ok. 8 do 15 gatunków[9].
Znaczenie użytkowe mają bulwy korzeniowe spożywane i przygotowywane w postaci napoju jako salep. Niektóre gatunki są też uprawiane jako rośliny ozdobne[10].
Rozmieszczenie geograficzne
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Dactylorhiza_maculata_subsp._maculata_04.jpg/220px-Dactylorhiza_maculata_subsp._maculata_04.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Dactylorhiza_incarnata_19.jpg/220px-Dactylorhiza_incarnata_19.jpg)
Rodzaj ma rozległy zasięg na półkuli północnej, ale większość gatunków występuje w strefie borealnej i umiarkowanej Eurazji. Jeden gatunek – ozorka zielona Dactylorhiza viridis ma zasięg okołobiegunowy. Poza nim w Ameryce Północnej rośnie na Alasce i Aleutach przechodzący z Azji D. aristata[7][6] oraz introdukowana z Eurazji kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis[6]. W Europie, w zależności od ujęcia, rośnie od 13[10] do 30 gatunków[11].
Pierwsza nazwa naukowa w ujęciu listy roślin naczyniowych Polski[9], druga według The Plants of the World (jeśli jest odmienna)[5]
- kukułka bałtycka Dactylorhiza baltica (Klinge) N. I. Orlova ≡ D. majalis subsp. baltica (Klinge) H.Sund.
- kukułka bzowa Dactylorhiza sambucina (L.) Soó
- kukułka Fuchsa Dactylorhiza fuchsii (Druce) Soó ≡ D. maculata subsp. fuchsii (Druce) Hyl.
- kukułka krwista Dactylorhiza incarnata (L.) Soó
- kukułka plamista Dactylorhiza maculata (L.) Soó
- kukułka Ruthego Dactylorhiza ruthei R. Ruthe & M. Schulze in R. Ruthe) Soó ≡ D. × kerneri (Soó) Soó
- kukułka sudecka Dactylorhiza sudetica (Poech ex Rchb.f.) Aver. ≡ D. maculata subsp. maculata
- kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis (Rchb.) P. F. Hunt & Summerh.
- ozorka zielona Coeloglossum viride (L.) Hartman ≡ Dactylorhiza viridis (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase
- kukułka karkonoska Dactylorhiza psychrophila (Schltr.) Holub ex Soó ≡ D. maculata subsp. fuchsii (Druce) Hyl.
- kukułka lapońska Dactylorhiza lapponica (Laest. ex Hartm.) Soó ≡ D. majalis subsp. lapponica (Laest. ex Hartm.) H.Sund.
- kukułka Russowa Dactylorhiza russowii (Klinge) Holub
- kukułka sercowata Dactylorhiza cordigera (Fr.) Soó ≡ D. majalis subsp. cordigera (Fr.) H.Sund.
- kukułka Traunsteinera Dactylorhiza traunsteineri (Saut.) Soó ≡ D. majalis subsp. lapponica (Laest. ex Hartm.) H.Sund.
- kukułka zaniedbana Dactylorhiza praetermissa (Druce) Soó ≡ D. majalis subsp. praetermissa (Druce) D.M.Moore & Soó
Morfologia
- Pęd
- Do 50 cm wysokości pęd wyrastający z palczasto podzielonej bulwy.
- Liście
- Osadzone skrętolegle na łodydze, lancetowate (od wąskolancetowatych do niemal jajowatych), najczęściej pokryte ciemnofioletowymi plamami.
- Kwiaty
- Zebrane w kształtny, gęsty kłos osadzony na szczycie łodygi. Warżka kwiatu szeroka o ciemniejszych wzorach skierowana w dół, opatrzona ostrogą. Niektóre gatunki tego rodzaju wykształciły kwiaty o specyficznych kolorach i kształtach lub zapachach, przywabiających owady. Kwiaty nie zawierają nektaru.
- Owoce
- Torebka z dużą ilością bardzo drobnych nasion, rozsiewanych przez wiatr.
- Korzeń
- W postaci dwudzielnej, palczastej bulwy.
Systematyka
Jeden z rodzajów podplemienia Orchidinae w plemieniu Orchideae w obrębie podrodziny storczykowych (Orchideae) z rodziny storczykowatych (Orchidaceae)[12][13][14].
Zaliczane tu gatunki w latach 30.–40. XX wieku włączane były do rodzaju storczyk Orchis[7], jednak późniejsze analizy wykazały, że najbliższym (siostrzanym) krewnym rodzaju Dactylorhiza jest gółka Gymnadenia. Oba te rodzaje łączone są w podplemię Dactylorhizinae[15]. W obrębie Dactylorhiza zagnieżdżony jest, wyróżniany dawniej jako odrębny, monotypowy rodzaj ozorka Coeloglossum gatunek Dactylorhiza viridis. Tworzy on klad bazalny w obrębie rodzaju wraz z siostrzanym gatunkiem Dactylorhiza iberica[15].
- Dactylorhiza × abantiana H.Baumann & Künkele
- Dactylorhiza × altobracensis (Coste & Soulié) Soó
- Dactylorhiza × alutiiqorum (A.Baum & H.Baum) J.M.H.Shaw
- Dactylorhiza aristata (Fisch. ex Lindl.) Soó
- Dactylorhiza armeniaca Hedrén
- Dactylorhiza × aschersoniana (Hausskn.) Borsos & Soó
- Dactylorhiza × baicalica Aver.
- Dactylorhiza × balabaniana H.Baumann
- Dactylorhiza × bayburtiana H.Baumann
- Dactylorhiza × beckeriana (Höppner) Soó
- Dactylorhiza × boluiana H.Baumann
- Dactylorhiza × braunii (Halácsy) Borsos & Soó
- Dactylorhiza cantabrica H.A.Pedersen
- Dactylorhiza × claudiopolitana (Simonk.) Borsos & Soó
- Dactylorhiza × conigera (Norman) B.Bock
- Dactylorhiza × csatoi (Soó) Soó
- Dactylorhiza cyrnea W.Foelsche & Cord-Landwehr
- Dactylorhiza czerniakowskae Aver.
- Dactylorhiza × daunia W.Rossi, Ard., Cianchi, Piemont. & Bullini
- Dactylorhiza × delamainii (G.Keller ex T.Stephenson) Soó
- Dactylorhiza × dinglensis (Wilmott) Soó
- Dactylorhiza × drucei (A.Camus) Eccarius
- Dactylorhiza × dubreuilhii (G.Keller & Jeanj.) Soó
- Dactylorhiza × dufftiana (M.Schulze) Soó
- Dactylorhiza elata (Poir.) Soó
- Dactylorhiza × erdingeri (A.Kern.) B.Bock
- Dactylorhiza × estonica Jagiello & Kuusk
- Dactylorhiza euxina (Nevski) Czerep.
- Dactylorhiza × flixensis (Gsell) Soó
- Dactylorhiza foliosa (Rchb.f.) Soó
- Dactylorhiza × formosa Soó
- Dactylorhiza × fourkensis B.Willing & E.Willing
- Dactylorhiza × gabretana (A.Fuchs) Soó
- Dactylorhiza gervasiana (Tod.) H.Baumann & Künkele
- Dactylorhiza × godferyana (Soó) Peitz
- Dactylorhiza graggeriana (Soó) Soó
- Dactylorhiza × grandis (Druce) P.F.Hunt
- Dactylorhiza × guilhotii (E.G.Camus) B.Bock
- Dactylorhiza × guillaumeae C.Bernard
- Dactylorhiza × gustavssonii H.Baumann
- Dactylorhiza × hallii (Druce) Soó
- Dactylorhiza hatagirea (D.Don) Soó
- Dactylorhiza iberica (M.Bieb. ex Willd.) Soó
- Dactylorhiza incarnata (L.) Soó – kukułka krwista
- Dactylorhiza × influenza (Sennholz) Soó
- Dactylorhiza insularis (Sommier) Landwehr
- Dactylorhiza isculana Seiser
- Dactylorhiza × jenensis (Brand) Soó
- Dactylorhiza × juennensis Perko
- Dactylorhiza kafiriana Renz
- Dactylorhiza × katarana H.Baumann
- Dactylorhiza × kerneri (Soó) Soó – kukułka Ruthego
- Dactylorhiza kulikalonica Chernyak.
- Dactylorhiza × lehmannii (Klinge) Soó
- Dactylorhiza maculata (L.) Soó – kukułka plamista
- Dactylorhiza magna (Czerniak.) Ikonn.
- Dactylorhiza majalis (Rchb.) P.F.Hunt & Summerh. – kukułka szerokolistna
- Dactylorhiza × megapolitana (Bisse) Soó
- Dactylorhiza × metsowonensis B.Baumann & H.Baumann
- Dactylorhiza × mixta (Asch. & Graebn.) B.Bock
- Dactylorhiza × ornonensis (G.Keller & Jeanj.) Soó
- Dactylorhiza × perez-chiscanoi F.M.Vázquez
- Dactylorhiza phoenissa (B.Baumann & H.Baumann) P.Delforge
- Dactylorhiza × rizeana Renz & Taubenheim
- Dactylorhiza romana (Sebast.) Soó
- Dactylorhiza × rombucina (Cif. & Giacom.) Soó
- Dactylorhiza × ruppertii (M.Schulze) Borsos & Soó
- Dactylorhiza russowii (Klinge) Holub – kukułka Russowa
- Dactylorhiza salina (Turcz. ex Lindl.) Soó
- Dactylorhiza × salteri (T.Stephenson) Soó
- Dactylorhiza sambucina (L.) Soó – kukułka bzowa
- Dactylorhiza × senayi (Alleiz.) Soó
- Dactylorhiza × serbica (H.Fleischm.) Soó
- Dactylorhiza sibirica Efimov
- Dactylorhiza × sivasiana E.Baumann & Künkele ex Renz & Taubenheim
- Dactylorhiza × sooi (Ruppert ex Soó) Soó
- Dactylorhiza × szaboiana (Soó) Soó
- Dactylorhiza × transiens (Druce) Soó
- Dactylorhiza urvilleana (Steud.) H.Baumann & Künkele
- Dactylorhiza × vallis-peenae Kümpel
- Dactylorhiza × venusta (T.Stephenson & T.A.Stephenson) Soó
- Dactylorhiza × viridella (Hesl.-Harr.) Oddone
- Dactylorhiza viridis (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase – ozorka zielona
- Dactylorhiza × vitosana H.Baumann
- Dactylorhiza × vogtiana H.Baumann
- Dactylorhiza × vorasica B.Willing & E.Willing
Zagrożenie i ochrona
Przynajmniej część gatunków występowała często i licznie w Polsce jeszcze do połowy XX wieku. Przekształcanie użytków zielonych związane z ich osuszaniem, nawożeniem i obsiewaniem spowodowało znaczne zmniejszenie liczby stanowisk. Obecnie wszystkie gatunki kukułek występujące w Polsce objęte są ochroną gatunkową. Ze względu na zagrożenie wyginięciem niektóre gatunki wpisane są do Polskiej czerwonej księgi roślin. Z powodu zagrożenia storczyków pozyskaniem ze stanowisk naturalnych i przenoszeniem do uprawy, wszystkie gatunki wpisane zostały do załącznika II Konwencji CITES. Obrót handlowy nimi podlega ograniczeniom.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-08-03] (ang.).
- ↑ Dactylorhiza. Tropicos.org. [dostęp 2015-12-13].
- ↑ a b c d Dactylorhiza. [w:] The World Checklist of Vascular Plants [on-line]. Catalogue of Life Checklist. [dostęp 2023-05-01].
- ↑ a b c d Dactylorhiza Neck. ex Nevski. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-06-28].
- ↑ a b c Charles J. Sheviak, Paul M. Catling, Susan J. Meades & Richard M. Bateman: Dactylorhiza Necker ex Nevski. [w:] Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-06-28].
- ↑ a b c d Anne and Simon Harrap: Orchids of Britain and Ireland. London: A&C Black Publishers Ltd, 2009, s. 273-275. ISBN 978-1-408-10571-9.
- ↑ Xinqi Chen, Stephan W. Gale & Phillip J. Cribb: Dactylorhiza Necker ex Nevski. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-06-28].
- ↑ a b c d ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 68, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 273, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Helmut Baumann, Siegfried Künkele, Richard Lorenz: Storczyki Europy i obszarów sąsiednich. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 2010, s. 206. ISBN 978-83-7073-698-9.
- ↑ Florida Museum of Natural History: Orchid Tree: a phylogeny of epiphytes (mostly) on the tree of life. [dostęp 2010-08-03]. (ang.).
- ↑ Genus Dactylorhiza Neck. ex Nevski. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. USDA. [dostęp 2022-06-29].
- ↑ Dactylorhiza. National Center for Biotechnology Information. [dostęp 2023-05-01].
- ↑ a b Richard M. Bateman, Alexander R. M. Murphy, Peter M. Hollingsworth, Michelle L. Hart, Ian Denholm, Paula J. Rudall. Molecular and morphological phylogenetics of the digitate-tubered clade within subtribe Orchidinae s.s. (Orchidaceae: Orchideae). „Kew Bulletin”. 73, 2018.