Kolendra siewna
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | astropodobne | ||
Rząd | selerowce | ||
Rodzina | selerowate | ||
Rodzaj | kolendra | ||
Gatunek | kolendra siewna | ||
Nazwa systematyczna | |||
Coriandrum sativum L. Sp.Pl.2, 1753 | |||
| |||
|
Kolendra siewna (Coriandrum sativum L.) – gatunek rośliny jednorocznej z rodziny selerowatych (Apiaceae). Pochodzi z południowo-zachodniej Azji – rośnie naturalnie na obszarze od Synaju po Azję Mniejszą i Kaukaz, na Półwyspie Arabskim, w Iranie, Afganistanie i Pakistanie[3]. Została szeroko rozprzestrzeniona w świecie i współcześnie rośnie na wszystkich kontynentach strefach umiarkowanych i strefie międzyzwrotnikowej[3]. W Polsce jest uprawiana, rzadko zdziczała lub zawleczona[4].
Morfologia
- Pokrój
- Naga roślina zielna z wrzecionowatym, cienkim korzeniem. Łodyga wzniesiona, rozgałęziona w górze, delikatnie bruzdowana, od 20 do 70 cm wysokości[5].
- Liście
- Dolne pojedyncze – nie podzielone lub trójłatkowe albo pojedynczo podzielone, długoogonkowe, szybko zamierające. Liście łodygowe w dole łodygi są 1–2-krotnie pierzaste, a środkowe i górne 2–3-krotnie pierzaste. Dolne liście mają nieliczne odcinki kształtu jajowatego, o nasadzie klinowatej, poza tym pierzasto nacinanych. Środkowe i górne mają łatki równowąskie do nitkowatych, zaostrzone i całobrzegie[5].
- Kwiaty
- Drobne, zebrane w baldaszki, a te w liczbie 3–10 zebrane są w baldachy złożone. Szypułki kwiatostanu są nagie. Pokryw brak lub jest tylko jeden listek; pokrywki są w liczbie kilku, są równowąskie i wyrastają jednostronnie u nasady baldaszka. Płatki korony są białe, czasem czerwonawe, silnie asymetryczne w kwiatach na brzegu baldaszka, i niemal symetryczne w kwiatach w środku baldaszka[5].
- Owoce
- Typu rozłupnia, składające się z rozłupek, zwykle ściśle połączonych. Owoce są brunatne lub jasnobrunatne, bardziej lub mniej kuliste, o średnicy około 1,5–5 mm lub owalne, o długości 2–6 mm. Owoce są nagie, z 10 falistymi, lekko wzniesionymi żeberkami pierwotnymi i 8 prostymi, bardziej wyraźnymi żeberkami wtórnymi. Na powierzchni wewnętrznej rozłupki są wklęsłe. Szczyt owoców wieńczy podszyjcze (stylopodium)[6]. Młode owoce – zielone, dojrzałe przybierają barwę żółtawą lub brunatną[5].
- Kwiatostan (widok z góry)
- Owoce
- Korzeń
Biologia i ekologia
Roślina jednoroczna kwitnąca od maja do sierpnia. W stanie świeżym ma zapach podobny do wydzieliny pluskiew[5].
W naturze rośnie w suchych, trawiastych murawach[7]. Dziczejąc z upraw wyrasta w ogrodach, na siedliskach ruderalnych, na przydrożach[5].
Zastosowanie
- Surowiec zielarski
- Owoc kolendry (Coriandri fructus) – wysuszone rozłupnie zawierające powyżej 3 ml/kg olejku eterycznego[6]. Olejek eteryczny (Oleum Coriandri), zawiera przede wszystkim fitoncyd linalol.
- Działanie i zastosowanie
- Rozkurczowe, wiatropędne, moczopędne, pobudzające wydzielanie soku żołądkowego i apetyt. W Farmakopei Brytyjskiej znaleźć można również wzmianki o wodzie kolendrowej, która używana była często do zwalczania kolki. Zewnętrznie używano jej jako maść na reumatyzm[8].
Nasiona kolendry znaleziono w grobowcu faraona Tutanchamona (zm. 1323 r. p.n.e.). Wzmiankowana jest dwa razy w Starym Testamencie: Wj 16,31 i Lb 11,7[9]. Znana i stosowana już w starożytnym Rzymie i Grecji, stamtąd rozpowszechniła się w całej Europie, gdzie uprawiana jest powszechnie (Niemcy, Holandia, Anglia), w Polsce uprawiana od czasu Piastów, obecnie na niewielką skalę[10]. Zielone części rośliny mają w czasie wegetacji silny aromat, dzięki któremu są bardzo cenione jako przyprawa w niektórych kuchniach. Dojrzałe owoce również mają mocny aromat, ale zupełnie inny od pędów.
Stanowi pospolitą przyprawę kuchenną, jest podstawowym składnikiem indyjskiej mieszanki przyprawowej curry. W kuchni owoce używane są jako dodatek do ciast (szarlotki), pierników i kruchych ciasteczek, a także do przyprawiania sosu pomidorowego, sałatek oraz ryżu. Stosuje się je w masarstwie, likiernictwie i browarnictwie. Świeże listki kolendry są popularną przyprawą w wielu kuchniach azjatyckich oraz w kuchni portugalskiej, gruzińskiej i marokańskiej.
Niemieckie firmy używają kolendry do przyprawiania frankfurterek. Korzenie oraz świeże liście są częstym składnikiem dań egipskich i peruwiańskich. Z kolei w Grecji kolendra używana jest często do dań z wieprzowiny[8].
Kolendry używa się do przyprawiania chleba, ciast, owoców, słodyczy, czekolady, likierów i innych alkoholi[8].
W średniowieczu uważana była za afrodyzjak. Chińczycy wierzyli z kolei, że owoce kolendry dawały nieśmiertelność temu kto je spożył[8].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-05-01] (ang.).
- ↑ a b Coriandrum sativum L., [w:] Plants of the World Online [online], Royal Botanic Gardens, Kew [dostęp 2024-07-03] .
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c d e f MarianM. Koczwara MarianM., Flora polska. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T. IX. Dwuliścienne wolnopłatkowe-dwuokwiatowe. Cz. VII, Kraków 1960, s. 42-43 .
- ↑ a b Farmakopea Polska X, Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne, Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276, ISBN 978-83-63724-47-4 .
- ↑ Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 315. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ a b c d Roger Philips & Nicky Foy - Herbs. Pan Books Ltd 1990. ISBN 0-330-32600-7
- ↑ Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.
- ↑ Aleksander Ożarowski, Antonina Rumińska, Krystyna Suchorska, Zenon Węglarz: Leksykon roślin leczniczych. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1990. ISBN 83-09-01261-6.
- Britannica: plant/coriander
- SNL: koriander
- DSDE: koriander
- BioLib: 40247
- EoL: 581687
- EUNIS: 152310
- Flora of China: 200015503
- Flora of North America: 200015503
- FloraWeb: 1640
- GBIF: 3034871
- identyfikator iNaturalist: 67759
- IPNI: 840760-1
- ITIS: 29622
- NCBI: 4047
- Plant Finder: 275984
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2737546
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:840760-1
- Tela Botanica: 18928
- identyfikator Tropicos: 1700064
- USDA PLANTS: COSA
- CoL: 6B3DT