Kocimiętka
![]() Morfologia (kocimiętka właściwa) | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | astropodobne | ||||
Rząd | jasnotowce | ||||
Rodzina | jasnotowate | ||||
Rodzaj | kocimiętka | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Nepeta L. Sp. Pl. 570. 1753 | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
| |||||
| |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/2015.08.22_10.39.12_DSC00188_-_Flickr_-_andrey_zharkikh.jpg/220px-2015.08.22_10.39.12_DSC00188_-_Flickr_-_andrey_zharkikh.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Nepeta_x_faassenii_2.jpg/220px-Nepeta_x_faassenii_2.jpg)
Kocimiętka (Nepeta L.) – rodzaj roślin z rodziny jasnotowatych. Obejmuje ok. 290 gatunków[4]. Występują one w strefie umiarkowanej Europy, Azji oraz w północnej Afryce i na obszarach górskich w Afryce tropikalnej. W Polsce rodzimym gatunkiem jest tylko kocimiętka naga N. pannonica, kilka innych dziczeje trwale lub przejściowo.
Rośliny zasiedlają zwykle suche, skaliste siedliska[5][6]. Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, zwłaszcza kocimiętka Faassena N. × faasenii. Kocimiętka właściwa N. cataria stosowana jest w formie naparów w ziołolecznictwie, ma także działanie psychodeliczne. Niektóre gatunki zawierają nepetalakton, substancję wprawiającą wrażliwe na nią koty w stan euforyczny[6], w efekcie zwierzęta te tarzając się mogą zniszczyć rośliny[5]. Z kolei króliki nie stanowią zagrożenia dla kocimiętek[6].
Rozmieszczenie geograficzne
Rośliny z tego rodzaju występują w strefie umiarkowanej Europy (24 gatunki), bez północnej części kontynentu, w Azji (z wyjątkiem południowo-wschodniej jej części) oraz w północnej Afryce i na obszarach górskich w Afryce tropikalnej[5][6]. Rośliny introdukowane z tego rodzaju występują w północnej Europie, na obu kontynentach amerykańskich oraz w Nowej Zelandii[4].
W Polsce rośnie jako rodzimy jeden gatunek, kilka innych jest uprawianych i niektóre dziczeją trwale lub przejściowo[7].
- Gatunki flory Polski[7]
Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej[7], druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online (jeśli jest inna)[4]
- kocimiętka Mussiniego Nepeta mussinii Spreng. ex Henckel ≡ kocimiętka groniasta Nepeta racemosa Lam. – efemerofit
- kocimiętka naga Nepeta pannonica L.
- kocimiętka wielkokwiatowa Nepeta grandiflora M. Bieb. – efemerofit
- kocimiętka właściwa Nepeta cataria L. – antropofit zadomowiony
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/49/Nepeta_grandiflora_%28inflorescence%29_1.jpg/220px-Nepeta_grandiflora_%28inflorescence%29_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Nepeta_nuda_1.jpg/220px-Nepeta_nuda_1.jpg)
- Pokrój
- Byliny, rzadko rośliny jednoroczne, osiągające do 1,2 m wysokości[5].
- Liście
- Ulistnienie naprzeciwległe. Liście zwykle aromatyczne, pojedyncze i karbowane lub ząbkowane[5].
- Kwiaty
- Zebrane w nibyokółkach w szczytowej części pędu. Kielich zrosłodziałkowy, 5-ząbkowy, z 15 żyłkami przewodzącymi. Korona niebieska lub biała, rzadziej żółta. U nasady zrośnięte płatki tworzą rurkę lejkowatą lub dzwonkowatą zakończoną dwiema wargami. Warga górna zakończona jest dwiema łatkami, a dolna trzema, z których środkowa jest największa. Cztery pręciki w dwóch parach, z których górna jest dłuższa, ale i ona nie wystaje z rurki korony. Zalążnia złożona z dwóch owocolistków, dwukomorowa, w każdej komorze z dwoma zalążkami. Szyjka słupka pojedyncza, z dwudzielnym znamieniem o nierównych ramionach[5].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj z podplemienia Nepetinae z plemienia Mentheae, podrodziny Nepetoideae w rodzinie jasnotowatych Lamiaceae[8].
- Nepeta adenoclada Bornm.
- Nepeta adenophyta Hedge
- Nepeta adenothrix (Rech.f.) Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta agrestis Loisel.
- Nepeta alaghezi Pojark.
- Nepeta alatavica Lipsky
- Nepeta algeriensis de Noé
- Nepeta allotria Rech.f.
- Nepeta altimurana (Rech.f.) Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta amicorum Rech.f.
- Nepeta amoena Stapf
- Nepeta anamurensis Gemici & Leblebici
- Nepeta annua Pall.
- Nepeta apuleji Ucria
- Nepeta archibaldii Rech.f.
- Nepeta argolica Bory & Chaub.
- Nepeta argutidens (Rech.f.) Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta assadii Jamzad
- Nepeta assurgens Hausskn. & Bornm.
- Nepeta astorensis Shinwari & Chaudhri
- Nepeta atlantica Ball
- Nepeta autraniana Bornm.
- Nepeta avromanica Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta azadkouhensis Saberamoli
- Nepeta azurea R.Br. ex Benth.
- Nepeta badachschanica Kudrjasch.
- Nepeta bakhtiarica Rech.f.
- Nepeta balouchestanica Jamzad & Ingr.
- Nepeta barbara Maire
- Nepeta barfakensis Rech.f.
- Nepeta batalica Reshi
- Nepeta baytopii Hedge & Lamond
- Nepeta bazoftica Jamzad
- Nepeta bellevii Prain
- Nepeta betonicifolia C.A.Mey.
- Nepeta binaloudensis Jamzad
- Nepeta bituminosa (Fisch. & C.A.Mey.) Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta bodeana Bunge
- Nepeta × boissieri Willk.
- Nepeta bokhonica Jamzad
- Nepeta bombaiensis Dalzell
- Nepeta bornmuelleri Hausskn. ex Bornm.
- Nepeta botschantzevii Czern.
- Nepeta brachyantha Rech.f. & Edelb.
- Nepeta bracteata Benth.
- Nepeta brevifolia C.A.Mey.
- Nepeta bucharica Lipsky
- Nepeta caerulea Aiton
- Nepeta caesarea Boiss.
- Nepeta campestris Benth.
- Nepeta camphorata Boiss. & Heldr.
- Nepeta × campylantha Rech.f.
- Nepeta cataria L. – kocimiętka właściwa
- Nepeta cephalotes Boiss.
- Nepeta chionophila Boiss. & Hausskn.
- Nepeta ciliaris Benth.
- Nepeta cilicica Boiss. ex Benth.
- Nepeta clarkei Hook.f.
- Nepeta coerulescens Maxim.
- Nepeta complanata Dunn
- Nepeta concolor Boiss. & Heldr. ex Benth.
- Nepeta conferta Hedge & Lamond
- Nepeta congesta Fisch. & C.A.Mey.
- Nepeta connata Royle ex Benth.
- Nepeta consanguinea Pojark.
- Nepeta crinita Montbret & Aucher ex Benth.
- Nepeta crispa Willd.
- Nepeta curviflora Boiss.
- Nepeta cyanea Steven – kocimiętka modra
- Nepeta cyrenaica Quézel & Zaffran
- Nepeta czegemensis Pojark.
- Nepeta czukavinae Kamelin & Lazkov
- Nepeta daenensis Boiss.
- Nepeta decolorans Hemsl.
- Nepeta deflersiana Schweinf. ex Hedge
- Nepeta densiflora Kar. & Kir.
- Nepeta dentata C.Y.Wu & S.J.Hsuan
- Nepeta denudata Benth.
- Nepeta depauperata Benth.
- Nepeta dirmencii Yild. & Dinç
- Nepeta discolor Royle ex Benth.
- Nepeta distans Royle ex Benth.
- Nepeta drassiana Reshi
- Nepeta dschuparensis Bornm.
- Nepeta duthiei Prain & Mukerjee
- Nepeta elegans Lipsky
- Nepeta elegantissima Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta elliptica Royle ex Benth.
- Nepeta elymaitica Bornm.
- Nepeta erecta (Royle ex Benth.) Benth.
- Nepeta eremokosmos Rech.f.
- Nepeta eremophila Hausskn. & Bornm.
- Nepeta eriosphaera Rech.f. & Köie
- Nepeta eriostachya Benth.
- Nepeta ernesti-mayeri Diklic & V.Nikolic
- Nepeta everardii S.Moore
- Nepeta × faasenii Bergmans ex Stearn – kocimiętka Faassena
- Nepeta flavida Hub.-Mor.
- Nepeta floccosa Benth.
- Nepeta foliosa Moris
- Nepeta fordii Hemsl.
- Nepeta formosa Kudrjasch.
- Nepeta freitagii Rech.f.
- Nepeta glechomifolia (Dunn) Hedge
- Nepeta gloeocephala Rech.f.
- Nepeta glomerata Montbret & Aucher ex Benth.
- Nepeta glomerulosa Boiss.
- Nepeta glutinosa Benth.
- Nepeta gontscharovii Kudrjasch.
- Nepeta govaniana (Wall. ex Benth.) Benth.
- Nepeta graciliflora Benth.
- Nepeta granatensis Boiss.
- Nepeta grandiflora M.Bieb. – kocimiętka wielkokwiatowa
- Nepeta grata Benth.
- Nepeta griffithii Hedge
- Nepeta gumerica Reshi
- Nepeta hedgei Freitag
- Nepeta heliotropifolia Lam.
- Nepeta hemsleyana Oliv. ex Prain
- Nepeta henanensis C.S.Zhu
- Nepeta hindostana (B.Heyne ex Roth) Haines
- Nepeta hispanica Boiss. & Reut.
- Nepeta hormozganica Jamzad
- Nepeta humilis Benth.
- Nepeta hymenodonta Boiss.
- Nepeta hystrix Greuter
- Nepeta iranshahrii Rech.f.
- Nepeta isaurica Boiss. & Heldr. ex Benth.
- Nepeta ispahanica Boiss.
- Nepeta italica L.
- Nepeta jakupicensis Micevski
- Nepeta jomdaensis H.W.Li
- Nepeta juncea Benth.
- Nepeta knorringiana Pojark.
- Nepeta koeieana Rech.f.
- Nepeta kokamirica Regel
- Nepeta kokanica Regel
- Nepeta komarovii E.A.Busch
- Nepeta kotschyi Boiss.
- Nepeta kurdica Hausskn. & Bornm.
- Nepeta kurramensis Rech.f.
- Nepeta ladanolens Lipsky
- Nepeta laevigata (D.Don) Hand.-Mazz.
- Nepeta lagopsis Benth.
- Nepeta lamiifolia Willd.
- Nepeta lamiopsis Benth. ex Hook.f.
- Nepeta lancefolia Reshi
- Nepeta lasiocephala Benth.
- Nepeta latifolia DC. – kocimiętka szerokolistna
- Nepeta laxiflora Benth.
- Nepeta leucolaena Benth. ex Hook.f.
- Nepeta linearis Royle ex Benth.
- Nepeta lipskyi Kudrjasch.
- Nepeta longibracteata Benth.
- Nepeta longiflora Vent.
- Nepeta longituba Pojark.
- Nepeta lophanthus (L.) Fisch. ex Loew
- Nepeta ludlow-hewittii Blakelock
- Nepeta macrosiphon Boiss.
- Nepeta mahanensis Jamzad & M.Simmonds
- Nepeta manchuriensis S.Moore
- Nepeta mariae Regel
- Nepeta maussarifii Lipsky
- Nepeta melissifolia Lam. – kocimiętka melisolistna
- Nepeta membranifolia C.Y.Wu
- Nepeta menthoides Boiss. & Buhse
- Nepeta meyeri Benth.
- Nepeta michauxii Briq.
- Nepeta micrantha Bunge
- Nepeta minuticephala Jamzad
- Nepeta mirei Quézel
- Nepeta mirzayanii Rech.f. & Esfand.
- Nepeta monocephala Rech.f.
- Nepeta monticola Kudr.
- Nepeta multibracteata Desf.
- Nepeta multicaulis Mukerjee
- Nepeta multifida L.
- Nepeta narynensis Kamelin & Lazkov
- Nepeta natanzensis Jamzad
- Nepeta nawarica Rech.f.
- Nepeta nepalensis Spreng.
- Nepeta nepetella L. – kocimiętka zwyczajna
- Nepeta nepetoides (Batt. ex Pit.) Harley
- Nepeta nervosa Royle ex Benth. – kocimiętka żyłkowana
- Nepeta nivalis Benth.
- Nepeta nuda L. – kocimiętka naga
- Nepeta obtusicrena Boiss. & Kotschy ex Hedge
- Nepeta odorifera Lipsky
- Nepeta olgae Regel
- Nepeta orphanidea Boiss.
- Nepeta ouroumitanensis Franch.
- Nepeta oxyodonta Boiss.
- Nepeta pabotii Mouterde
- Nepeta padamica Reshi
- Nepeta paktiana Rech.f.
- Nepeta pamirensis Franch.
- Nepeta parnassica Heldr. & Sartori
- Nepeta paucifolia Mukerjee
- Nepeta persica Boiss.
- Nepeta petraea Benth.
- Nepeta pharica Prain
- Nepeta phyllochlamys P.H.Davis
- Nepeta pilinux P.H.Davis
- Nepeta pinetorum Aitch. & Hemsl.
- Nepeta podlechii Rech.f.
- Nepeta podostachys Benth. – kocimiętka kłosowata
- Nepeta pogonosperma Jamzad & Assadi
- Nepeta polyodonta Rech.f.
- Nepeta praetervisa Rech.f.
- Nepeta prattii H.Lév.
- Nepeta prostrata Benth.
- Nepeta pseudokokanica Pojark.
- Nepeta pubescens Benth.
- Nepeta pungens (Bunge) Benth.
- Nepeta racemosa Lam. – kocimiętka groniasta
- Nepeta raphanorhiza Benth.
- Nepeta rechingeri Hedge
- Nepeta rivularis Bornm.
- Nepeta roopiana Bordz.
- Nepeta rotundifolia (Benth.) Benth.
- Nepeta rtanjensis Diklic & Milojevic
- Nepeta rubella A.L.Budantzev
- Nepeta rugosa Benth.
- Nepeta saccharata Bunge
- Nepeta sahandica Noroozi & Ajani
- Nepeta santoana Popov
- Nepeta saturejoides Boiss.
- Nepeta schiraziana Boiss.
- Nepeta schmidii Rech.f.
- Nepeta schtschurowskiana Regel
- Nepeta schugnanica Lipsky
- Nepeta scordotis L.
- Nepeta septemcrenata Ehrenb. ex Benth.
- Nepeta sessilifolia Bunge
- Nepeta sessilis C.Y.Wu & S.J.Hsuan
- Nepeta shahmirzadensis Assadi & Jamzad
- Nepeta sheilae Hedge & R.A.King
- Nepeta sibirica L. – kocimiętka syberyjska
- Nepeta sorgerae Hedge & Lamond
- Nepeta sosnovskyi Askerova
- Nepeta souliei H.Lév.
- Nepeta spathulifera Benth.
- Nepeta sphaciotica P.H.Davis
- Nepeta spruneri Boiss.
- Nepeta stachyoides Coss. ex Batt.
- Nepeta staintonii Hedge
- Nepeta stenantha Kotschy & Boiss.
- Nepeta stewartiana Diels
- Nepeta straussii Hausskn. & Bornm.
- Nepeta stricta (Banks & Sol.) Hedge & Lamond
- Nepeta suavis Stapf
- Nepeta subcaespitosa Jehan
- Nepeta subhastata Regel
- Nepeta subincisa Benth.
- Nepeta subintegra Maxim.
- Nepeta subsessilis Maxim. – kocimiętka rozłożysta
- Nepeta sudanica F.W.Andrews
- Nepeta sulfuriflora P.H.Davis
- Nepeta sungpanensis C.Y.Wu
- Nepeta supina Steven
- Nepeta taxkorganica Y.F.Chang
- Nepeta tenuiflora Diels
- Nepeta tenuifolia Benth.
- Nepeta teucriifolia Willd.
- Nepeta teydea Webb & Berthel.
- Nepeta tibestica Maire
- Nepeta × tmolea Boiss.
- Nepeta trachonitica Post
- Nepeta transiliensis Pojark.
- Nepeta trautvetteri Boiss. & Buhse
- Nepeta trichocalyx Greuter & Burdet
- Nepeta tschimganica (Lipsky) Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta tuberosa L.
- Nepeta turanica Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta turcica (Dirmenci, Yildiz & Hedge) Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta tytthantha Pojark.
- Nepeta uberrima Rech.f.
- Nepeta ucranica L. – kocimiętka ukraińska
- Nepeta veitchii Duthie
- Nepeta velutina Pojark.
- Nepeta viscida Boiss.
- Nepeta vivianii (Coss.) Bég. & Vacc.
- Nepeta wettsteinii Heinr.Braun
- Nepeta wilsonii Duthie
- Nepeta woodiana Hedge
- Nepeta wuana H.J.Dong, C.L.Xiang & Jamzad
- Nepeta yanthina Franch.
- Nepeta yazdiana (Rech.f.) Jamzad & Serpoosh.
- Nepeta yesoensis (Franch. & Sav.) B.D.Jacks.
- Nepeta zandaensis H.W.Li
- Nepeta zangezura Grossh.
Zastosowanie
Kocimiętki znajdują zastosowanie w ziołolecznictwie. Są to również ważne rośliny miododajne (wydajność z 1 hektara wynosi 150–200 kilogramów miodu), dlatego warto sadzić je w pobliżu pasiek. Niektóre gatunki i mieszańce są uprawiane jako rośliny ozdobne.
Wpływ na koty i muchy
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/Catnip-effects.jpg/300px-Catnip-effects.jpg)
Kocimiętka znana jest także z wpływu, jaki wywiera na koty, od czego pochodzi nazwa rodzaju. Około 2/3 kotów jest podatnych na działanie kocimiętki[11], cecha ta jest dziedziczna.
Rośliny zawierają nepetalakton[6], będący prawdopodobnie kocim feromonem. Kiedy kot wyczuwa kocimiętkę, zaczyna się w niej tarzać, chwytać łapami, gryźć, lizać, następnie głośno mruczy i miauczy. Trwa to około 10 minut, po czym zwierzę traci zainteresowanie rośliną. Po kolejnych 2 godzinach cały proces może zajść na nowo. Małe kocięta i starsze koty wykazują mniejsze zainteresowanie kocimiętką, bardzo wyczulone na jej działanie wydają się osobniki w wieku rozrodczym.
Kocimiętka skutecznie odstrasza także niektóre owady: muchy bolimuszki kleparki (Stomoxys calcitrans, które żywią się krwią dużych ssaków, np. koni i krów), muchy domowe i karaczany[12].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-03-31] (ang.).
- ↑ Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-02-10].
- ↑ a b c d e Nepeta L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2022-11-20].
- ↑ a b c d e f g Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 280. ISBN 0-333-74890-5.
- ↑ a b c d e David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 625, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 120, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ Genus Nepeta L.. [w:] Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2022-11-20].
- ↑ Wiesław Gawryś: Słownik roślin zielnych. Kraków: Officina botanica, 2008, s. 129. ISBN 978-83-925110-5-2.
- ↑ Karpowiczowa Ludmiła(red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
- ↑ Katarzyna Pielak: Koci narkotyk. 2008-09-02. [dostęp 2012-02-24].
- ↑ Sposób na muchy: kocimiętka [dostęp 2010-12-10]