Kałuszyn
![]() | Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy. |
miasto w gminie miejsko-wiejskiej | |||
![]() Kałuszyn – zdjęcie lotnicze znad wschodniej części miasta w kierunku zachodnim | |||
| |||
Państwo |
| ||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Gmina | Kałuszyn | ||
Aglomeracja | warszawska | ||
Prawa miejskie | przed 1662 | ||
Burmistrz | Arkadiusz Czyżewski | ||
Powierzchnia | 12,3[1] km² | ||
Populacja (2022) • liczba ludności • gęstość | |||
Strefa numeracyjna | 25 | ||
Kod pocztowy | 05-310 | ||
Tablice rejestracyjne | WM | ||
Położenie na mapie gminy Kałuszyn ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego ![]() | |||
Położenie na mapie powiatu mińskiego ![]() | |||
![]() | |||
TERC (TERYT) | 1412094 | ||
SIMC | 0975380 | ||
Urząd miejski ul. Pocztowa 105-310 Kałuszyn | |||
| |||
| |||
Strona internetowa |
Kałuszyn – miasto w Polsce w województwie mazowieckim, w powiecie mińskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Kałuszyn.
Leży w dawnej ziemi liwskiej historycznego Mazowsza[2]. Kałuszyn uzyskał lokację miejską przed 1662 rokiem[3]. Do 1954 siedziba wiejskiej gminy Chrościce. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa siedleckiego.
Miasto jest siedzibą rzymskokatolickiej parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny[4].
Położenie
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/POL_powiat_minski_map_Ka%C5%82uszyn.svg/220px-POL_powiat_minski_map_Ka%C5%82uszyn.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/Ka%C5%82uszyn_centrum.jpg/220px-Ka%C5%82uszyn_centrum.jpg)
Miasto położone jest na Wysoczyźnie Kałuszyńskiej, w odległości 35 km na zachód od Siedlec i 50 km od Warszawy. Przez Kałuszyn przebiega droga krajowa nr 2.
Historia
Kałuszyn dzięki staraniom możnego rodu Opackich, otrzymał w 1718 prawa miejskie, nadane przez króla Augusta II Mocnego. W czasie kampanii napoleońskiej miasto zostało zniszczone. Podczas powstania listopadowego, trzykrotnie doszło do walk w mieście.
I bitwa pod Kałuszynem odbyła się 17 lutego 1831 podczas powstania listopadowego w okolicach Kałuszyna dywizja generała Franciszka Żymirskiego, licząca 7 baonów, 8 szwadronów i 14 dział, toczyła opóźniające walki odwrotowe z przeważającymi siłami rosyjskimi tworzącymi przednią straż armii rosyjskiej Iwana Dybicza. 2 kwietnia tego roku stoczono II bitwę pod Kałuszynem. III bitwa miała miejsce 10 lipca 1831 – kilka dni przed bojem spotkaniowym pod Mińskiem Mazowieckim przednia straż polskiego korpusu generała Wojciecha Chrzanowskiego stoczyła bój z tylną strażą rosyjskiego korpusu Jewgienija Aleksandrowicza Gołowina. Siłami polskimi liczącymi 5 baonów, 13 szwadronów i 8 dział dowodził generał Bonifacy Jagmin. Wojska polskie odniosły zdecydowane zwycięstwo biorąc do niewoli 1200 żołnierzy rosyjskich.
Kałuszynianie brali też czynny udział w powstaniu styczniowym.
W okresie międzywojennym Kałuszyn był uważany za miasto o dużej liczbie mieszkańców o przekonaniach prokomunistycznych[5].
W czasie kampanii wrześniowej w 1939, 1 Dywizja Piechoty Legionów im. Józefa Piłsudskiego podczas bitwy pod Kałuszynem stoczyła bój z 44. Infanterie-Regiment przyporządkowanym do SS-Regiment „Deutschland”, który należał organizacyjnie do Dywizji „Kempf”.
W 1991 Kałuszyn przystąpił do Stowarzyszenia Miast Pokoju.
Żydzi kałuszyńscy
Kałuszyn był ważnym obszarem osadnictwa żydowskiego. W XVII w. powstała samodzielna gmina żydowska, a pod koniec XVIII w. wzniesiono nową synagogę. W 1827 w mieście było 145 domów i 1826 mieszkańców[6]. Żydzi stanowili 80% ogółu mieszkańców. Trudnili się głównie rzemiosłem, wielu pracowało przy produkcji tałesów – żydowskich szali religijnych. Miasto było prężnym ośrodkiem ruchu chasydzkiego.
Tuż przed I wojną światową (1913) w Kałuszynie żyło 8257 Żydów oraz 1413 chrześcijan. Żydzi prowadzili w tym czasie 105 sklepów, a ich średnie miesięczne zarobki wynosiły 150 rubli[7]. 50% Żydów było wówczas analfabetami. W okresie międzywojennym (1921) w Kałuszynie mieszkało 5033 Żydów, co stanowiło 82% ludności miasteczka.
W czasie okupacji niemieckiej większość kałuszyńskich Żydów została zamordowana. We wrześniu 1941 utworzono getto w Kałuszynie[8]. Zlikwidowano je w grudniu 1942. Jego mieszkańców wywieziono w celu zamordowania w obozie zagłady w Treblince. W toku akcji deportacyjnych na miejscowym cmentarzu żydowskim Niemcy zabili około 1000 Żydów[9].
Demografia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/pl/timeline/8lqik6lbghayh6024x4kfklzaetdb69.png)
- Piramida wieku mieszkańców Kałuszyna w 2014 roku[10].
Polityka
Burmistrzowie:
- Franciszek Stasiak (1923-1934)[11]
- Kazimierz Koszutski (1934-1939)[12]
- Eugeniusz Niezborała (1990 - 1994)
- Marian Soszyński (2002-2018)
- Arkadiusz Czyżewski (od 2018)
Architektura
Zabytki
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Church_of_the_Assumption_in_Ka%C5%82uszyn_-_02.jpg/220px-Church_of_the_Assumption_in_Ka%C5%82uszyn_-_02.jpg)
Istniejące
- klasycystyczny ratusz i poczta z pierwszej połowy XIX w.,
- neogotycki kościół pw. Wniebowzięcia NMP z końca XIX w., zbudowany według projektu Józefa Piusa Dziekońskiego,
- dawne koszary królewskie zwane oberżą, które gościły Napoleona Bonaparte,
- nowy cmentarz żydowski w Kałuszynie z XIX/XX w.
Nieistniejące
Sport
W mieście, od 1947 roku, działa klub piłki nożnej, Victoria Kałuszyn, grający w klasie okręgowej.
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b c Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2022 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 7 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-08] .
- ↑ ElżbietaE. Kowalczyk-Heyman ElżbietaE., „Disce aut discede”, czyli o tym, po co archeologowi potrzebna jest wiedza toponomastyczna i geografia historyczna, „Światowit”, XLVII fasc. B., Warszawa: Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, 2006, s. 148 [zarchiwizowane z adresu 2018-04-14] .. ISSN 0082-044X
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 38–39.
- ↑ Opis parafii na stronie diecezji
- ↑ Jan Szczepański „Władze i społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej wobec bolszewickiego zagrożenia w 1920 roku“ Wydawnictwo Sejmowe 2022, ISBN 978-83-7666-720-1, s. 138
- ↑ Kałuszyn (2), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 728 .
- ↑ „Izraelita” nr 35, 28.08.1913, s. 2.
- ↑ Emil Noiński, Kałuszyn. Historia zniszczonego sztetl: http://cmentarze-zydowskie.pl/kaluszynhistoria.htm
- ↑ Getto w Kałuszynie. sztetl.org.pl. [dostęp 2022-01-24].
- ↑ Kałuszyn w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Emil Noiński, Franciszek Stasiak (1886 – 1934) – zapomniany działacz ludowy i niepodległościowy, [w:] Na ścieżkach mazowieckiej i podlaskiej krainy. Księga poświęcona pamięci Profesora Arkadiusza Kołodziejczyka, praca zbiorowa pod redakcją T. Skoczka, Warszawa 2015, s. 439-450. http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=28149&from=pubstats
- ↑ Strona główna [online], uph.edu.pl [dostęp 2024-04-23] (pol.).
Linki zewnętrzne
![]() | Zobacz w indeksie Słownika geograficznego Królestwa Polskiego hasło Kałuszyn |
- Strona Urzędu Miasta Kałuszyn
- Ochotnicza Straż Pożarna w Kałuszynie
- Gmina Kałuszyn. powiatminski.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-03-07)].
- o Kałuszynie na portalu wirtualny sztetl
- Kałuszyn (2), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. III: Haag – Kępy, Warszawa 1882, s. 728 .
- p
- d
- e
- p
- d
- e
- Siedziba gminy: Kałuszyn
Wsie |
|
---|---|
Kolonie |
|
Integralne części wsi |
|
- p
- d
- e
Miasta | |
---|---|
Gminy miejskie | |
Gminy miejsko-wiejskie |
|
Gminy wiejskie |
|
- p
- d
- e
- Siedziba powiatu – Mińsk Mazowiecki (Nowomińsk)
Przynależność wojewódzka |
|
---|---|
Miasta | |
Gminy wiejskie (1867–1954 i 1973–1975) |
|
Gromady (1954–1972) |
|