Johann Christoph Gottsched
![]() | |||
Data i miejsce urodzenia | 2 lutego 1700 | ||
---|---|---|---|
Data i miejsce śmierci | 12 grudnia 1766 | ||
Zawód, zajęcie | teoretyk literatury, językoznawca | ||
Narodowość | niemiecka | ||
Tytuł naukowy | profesor | ||
Alma Mater | Uniwersytet Albertina w Królewcu | ||
Uczelnia | Uniwersytet w Lipsku | ||
Stanowisko | profesor | ||
Wyznanie | ewangelickie | ||
| |||
|
Johann Christoph Gottsched (ur. 2 lutego 1700 w Juditten (dzisiejszy Królewiec), zm. 12 grudnia 1766 w Lipsku) – niemiecki teoretyk literatury, reformator teatru, językoznawca, pisarz, tłumacz[1].
Życiorys
Urodził się w rodzinie pastora protestanckiego. Po odbyciu edukacji domowej rozpoczął w roku 1714, w wieku 14 lat, studia teologii na uniwersytecie Albertina w Królewcu. Obok teologii studiował filozofię, fizykę, matematykę, poetykę, filologię klasyczną i retorykę. Zainteresował się dziełami Gottfrieda Wilhelma Leibniza i Christiana Wolffa. W 1724 po uzyskaniu stopnia magistra filozofii przeniósł się do Lipska, uciekając przed rekrutacją do wojskowej gwardii pruskiego króla. W Lipsku współpracował z polihistorem Johannem Burckhardtem Mencke. Od 1725 roku prowadził na uniwersytecie lipskim wykłady z filozofii. Został członkiem stowarzyszenia naukowego Teutschübende poetische Gesellschaft, którą wkrótce przemianował na działające w Lipsku Deutsche Gesellschaft. Traktował je jako forum dla wprowadzania swoich reform językowych i literackich. W roku 1730 został profesorem nadzwyczajnym poetyki, a cztery lata później profesorem zwyczajnym logiki i metafizyki[2].
W Lipsku i Halle redagował od 1725 czasopisma Die vernünftigen Tadlerinnen i Der Biedermann. Pisał również do innych czasopism artykuły z zakresu językoznawstwa i poetyki. Propagował w nich idee autorów francuskiego oświecenia. Od 1727 roku współpracował z trupą teatralną Friederike Caroline Neuber. Wystawiano sztuki odpowiadające wymaganiom literackim Gottscheda. Gotttsched doprowadził do usunięcia ze scen niemieckich sztuk komicznych z rubaszną postacią Hanswursta, preferując poważne moralizatorskie sztuki. Za najwyższy stopień twórczości poetyckiej uznawał tragedię. Sztuki teatralne miały pełnić rolę dydaktyczno-wychowawczą. W swojej rozprawie Versuch einer critischen Dichtkunst vor die Deutschen (1730) przedstawił reguły sztuki poetyckiej i swoje zalecenia dla autorów sztuk teatralnych, którzy mieli przestrzegać jedności akcji, miejsca i czasu. Pracował nad koncepcją narodowego niemieckiego teatru, wzorując się na utworach dramatycznych autorów francuskich. Krytycznie o jego koncepcjach literackich i teatralnych wypowiadali się Goethe, Klopstock, Herder, Lessing[2].
Jego sztywne, wręcz apodyktyczne poglądy prowadziły do konfliktów. W roku 1738 opuścił z tego powodu Deutsche Gesellschaft, a w 1741 doszło do zerwania współpracy z trupą teatralną Friederike Caroline Neuber. Jednak w dalszym ciągu redagował Beyträge zur Critischen Historie der Deutschen Sprache, Poesie und Beredsamkeit. W latach 1741–1745 w sześciu tomach serii Deutsche Schaubühne publikował literackie utwory antyczne i francuskie. Ukazał się tam też jego dramat z powodzeniem wystawiany na scenie teatru lipskiego Sterbender Cato (1732). Był to pierwszy niemiecki dramat napisany według reguł oświeceniowej poetyki[3]. Johann Wilhelm Ludwig Gleim ironizował na temat tego dramatu: język bohatera utworu nie ma nic wspólnego z językiem rzymskiego bohatera[2].
Gottsched tłumaczył utwory autorów antycznych i francuskich[1].
Był przeciwnikiem stylu barokowego w literaturze. Opowiadał się w duchu oświecenia za językiem klarownym, przejrzystym, racjonalnym, bez rozbudowanych zdań i ozdobników stylistycznych. Krytykował przepych językowy poezji niemieckiej XVII w.[4]
Doszło na tym tle w latach czterdziestych do polemiki z autorami szwajcarskimi: pisarz Johann Jacob Bodmer i uczony Johann Jacob Breitinger zarzucali Gottschedowi autorytarne próby narzucania innym własnego języka[5].
Swoją działalność reformatorską w zakresie języka i literatury prowadził też na łamach wydawanych przez siebie czasopism literackich[3].
Zainspirował do tworzenia Christianę Marianę von Ziegler, poetkę i pisarkę. Od 1724 bywał w jej salonie w Lipsku[6][7].
Działalność językoznawcza
Gramatyka Gottscheda Grundlegung der deutschen Sprachkunst z roku 1748 była w XVIII wieku najbardziej znaną gramatyką języka niemieckiego. Gottsched wskazuje na dwór książęcy Drezna, gdzie używa się języka najbardziej godnego naśladowania. Jednak w innym miejscu pisze, iż u podstaw jego gramatyki leży „język najlepszych pisarzy ostatniego stulecia”. Preferował język warstw wykształconych Górnej Saksonii, Drezna i Lipska[8]. Gramatyka jako „sztuka językowa” (Sprachkunst) była przez Gottscheda rozumiana szerzej niż obecnie, dotyczyła m.in. ortografii i prozodii, a w rozdziale „etymologia” autor nie zajmuje się pochodzeniem wyrazów, lecz fleksją i słowotwórstwem. Podział części mowy następuje według kryterium ontologicznego (semantycznego): Nomina (tutaj jako jedna część mowy rzeczowniki i przymiotniki w rozumieniu obecnym) odnoszą się do rzeczy, czasowniki odnoszą się do zmian itd. W sumie Gottsched wyróżnia dziewięć części mowy, w tym imiesłowy (uważane obecnie za formy czasownikowe). Autor stosuje nazwy rodzime – zniemczenia dokonane w XVII wieku głównie przez Schotteliusa, np.: Zeitwörter (obecnie: Verben), Vorwörter (Präpositionen), Nebenwörter (Adverbien)[9][10]. Od Gottscheda pochodzi zmiana w tzw. słabej deklinacji przymiotnika: końcówka -en (wcześniej było -e) w liczbie mnogiej[11].
Gottsched nie był jednak zdecydowanym wrogiem wyrazów obcych. Uważał, że trzeba dostosować ich pisownię do pisowni niemieckiej. Odrzucał dialekty i regionalne języki południowe, co przysporzyło mu krytyków w Austrii, Bawarii i Szwajcarii. Dopiero po wojnie siedmioletniej z Prusami (1756-1763), kiedy pozycja Austrii uległa osłabieniu, Austria przyłączyła się do reform językowych Gottscheda. Wraz z reformą szkolną w roku 1774 i powszechnym obowiązkiem szkolnym wprowadziła niemczyznę Gottscheda jako oficjalny standard językowy[12].
Dzieła
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Gottsched%2C_Johann_Christoph_%E2%80%93_Gedichte_%E2%80%93_BEIC_4186339.jpg/170px-Gottsched%2C_Johann_Christoph_%E2%80%93_Gedichte_%E2%80%93_BEIC_4186339.jpg)
Książki
- Ausführliche Redekunst, Hannover 1728
- Erste Gründe der gesamten Weltweisheit, 1733
- Grundlegung einer deutschen Sprachkunst, Leipzig 1748
- Sterbender Cato, 1732
- Versuch einer critischen Dichtkunst vor die Deutschen, Leipzig 1730
Czasopisma
- Die Tadlerinnen. 1725-1726, Olms, Hildesheim, 1993 (Nachdruck der Ausgabe Frankfurt 1725/26)
- Der Biedermann. 1727-1729, Metzler, Stuttgart 1997 (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1727/29)
- Beyträge zur critischen Historie der deutschen Sprache, Poesie und Beredsamkeit, Olms, Hildesheim, 1970 (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1732/45)
- Neuer Büchersaal der schönen Wissenschaften und freyen Künste. 1745-1750, Saur (MF-Ausgabe), München 1994 (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1732/45)
- Das Neueste aus der anmuthigen Gelehramkeit. 1751-1762, Saur (MF-Ausgabe), München 1994 (Nachdruck der Ausgabe Leipzig 1732/45)
Życie prywatne
W 1735 w Gdańsku poślubił córkę miejscowego lekarza Luisę Adelgunde Victorie Kulmus. Zmarła 26 czerwca 1762 w wieku 49 lat. Nie mieli dzieci[13] W 1765 w Camburg an der Saale jego żoną została 19-letnia Ernestine Susanne Katharina Neunes (1746–1811)[2]. Napisał biografię pierwszej żony[13].
Przypisy
- ↑ a b Gottsched Johann Christoph, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2024-01-11] .
- ↑ a b c d Johann Christoph Gottsched in Deutsch | Schülerlexikon | Lernhelfer [online], www.lernhelfer.de [dostęp 2024-01-11] (niem.).
- ↑ a b NorbertN. Morciniec NorbertN., Historia języka niemieckiego, 2021, s. 146, ISBN 978-83-7977-607-8 [dostęp 2024-01-11] .
- ↑ NN. Morciniec NN., Historia ..., 2021, s. 145, ISBN 978-83-7977-607-8 [dostęp 2024-01-11] .
- ↑ NN. Morciniec NN., Historia ..., 2021, s. 149, ISBN 978-83-7977-607-8 [dostęp 2024-01-11] .
- ↑ Christiane Mariane von Ziegler (Librettist) – Short Biography [online], www.bach-cantatas.com [dostęp 2021-11-06] .
- ↑ ChristianCh. Wolff ChristianCh., The transition between the second and the third yearly cycle of Bach’s Leipzig cantatas (1725) [online], web.archive.org, 26 lipca 2011 [dostęp 2021-11-06] [zarchiwizowane z adresu 2011-07-26] .
- ↑ NN. Morciniec NN., Historia ..., 2021, s. 163–164, ISBN 978-83-7977-607-8 [dostęp 2024-01-11] .
- ↑ NN. Morciniec NN., Historia ..., 2021, s. 147–148, ISBN 978-83-7977-607-8 [dostęp 2024-01-11] .
- ↑ GudrunG. Brundin GudrunG., Kleine deutsche Sprachgeschichte, 2004, s. 164–166, ISBN 3-7705-3854-4 [dostęp 2024-01-11] (niem.).
- ↑ AstridA. Stedje AstridA., Deutsche Sprache gestern und heute, 2001, s. 147, ISBN 3-7705-2514-0 [dostęp 2024-01-11] (niem.).
- ↑ NN. Morciniec NN., Historia ..., 2021, s. 148–149, ISBN 978-83-7977-607-8 [dostęp 2024-01-11] .
- ↑ a b Luise Adelgunde Victorie Gottsched [online], www.fembio.org [dostęp 2021-11-18] (niem.).
Bibliografia
- Gudrun Brundin: Kleine deutsche Sprachgeschichte. München: Fink 2004 3-7705-3854-4
- Norbert Morciniec: Historia języka niemieckiego. Wrocław: Oficyna Wydawnicza Atut, 2021. ISBN 978-83-7977-607-8.
- Hubert Orłowski i.in.: Słownik twórców kultury niemieckojęzycznej Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1997. ISBN 83-86138-58-0.
- Astrid Stedje: Deutsche Sprache gestern und heute. 5. Aufl. München: Wilhelm Fink Verlag, 2001. ISBN 3-7705-2514-0.
Opracowania
- Michael Bernays: J. W. Goethe, J. C. Gottsched. 2 Biographien, Duncker & Humblot, Leipzig 1880
- Friedrich J. Braitmaier: Die poetische Theorie Gottscheds und die Schweizer, Programm des Gymnasiums, Tübingen 1879
- Theodor W. Danzel: Gottsched und seine Zeit, Klotz, Eschborn 1997
Linki zewnętrzne
- Wyciąg z Die Vernünfftigen Tadlerinnen. No. 17. 25 April 1725.
- Kształcenie dziewczyn w „Moralische Wochenschriften”
- Trzy listy do Gottscheda, eseistyczne tezy na temat Gottscheda.
- Twórczość Johanna Christopha Gottscheda w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000121251739
- VIAF: 27078865
- ULAN: 500318657
- LCCN: n81063128
- GND: 118541013
- NDL: 00745356
- LIBRIS: pm1336n75q3p7dd
- BnF: 12024640q
- SUDOC: 027593118
- SBN: CFIV067751
- NLA: 35690277
- NKC: ola2003193675
- NTA: 068418329
- BIBSYS: 90271604
- CiNii: DA01220851
- Open Library: OL1221848A
- PLWABN: 9810558382705606
- NUKAT: n02020555
- J9U: 987007261929805171
- PTBNP: 1636827
- LNB: 000063567
- NSK: 000232875
- CONOR: 66249315
- BNC: 000187456
- ΕΒΕ: 124740
- LIH: LNB:V*366420;=BH
- RISM: people/80434
- PWN: 3907016
- Britannica: biography/Johann-Christoph-Gottsched
- Treccani: johann-christoph-gottsched
- Universalis: johann-christoph-gottsched
- БРЭ: 2373860
- NE.se: johann-christoph-gottsched
- SNL: Johann_Christoph_Gottsched
- VLE: johann-christoph-gottsched
- Catalana: 0030645
- DSDE: Johann_Christoph_Gottsched
- Hrvatska enciklopedija: 22861