Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae
![]() Wydanie "Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae" z 1885 roku w red. Zygmunta Celichowskiego | |||
Autor | |||
---|---|---|---|
Tematyka | heraldyka | ||
Typ utworu | herbarz | ||
Data powstania | 1464–1480 | ||
Wydanie oryginalne | |||
Język | łaciński | ||
|
Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, nazywane również Clenodiami, Klejnotami Długosza lub Stemmata Polonica – najstarszy znany lokalny opis herbów polskich, spisany przez Jana Długosza.
Historia
Dzieło zostało spisane przez Długosza w latach 1464–1480. Herbarz ten wspomniał Maciej Miechowita w kronice Chronica Polonorum z 1521 roku (fol 343: „Item scripsit familias, arma et clinodia nobilitatis Polonorum, cum origine et causa eorum”).
Na dzieło to wielokrotnie w swoich herbarzach Gniazdo cnoty (1578)[1] oraz Herby rycerstwa polskiego (1584) powoływał się także szesnastowieczny polski historyk i heraldyk Bartosz Paprocki, który posiadał jego egzemplarz. Później manuskrypt popadł w zapomnienie i przez długi czas uchodził za zaginiony. Odnaleziony został przez mediewistę Adama Kłodzińskiego, który w 1843 roku zauważył go w jednym z manuskryptów z końca XV wieku, w bibliotece Ossolińskich we Lwowie. Informację o swoim odkryciu podał do publicznej wiadomości w publikacji Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich z tego samego roku.
Pierwszy raz fragment rękopisu Długosza opublikowany został przez Józefa Muczkowskiego w 1851 roku w dziele „Wiadomość o rękopismach historyi Długosza"[2]. Fragmenty pochodziły z dwóch odnalezionych kopii: z kodeksu Biblioteki Ossolińskich oraz z drugiego XVI-wiecznego kodeksu odnalezionego przez biskupa Ludwika Łętowskiego.
Dwa inne kodeksy Clenodiów odszukał tymczasem hrabia Aleksander Przeździecki: jeden w bibliotece Chigi w Rzymie z początku XVI wieku, drugi w Paryżu w bibliotece arsenalskiej, który opisał jako: „rękopis z XVI wieku pisany na papierze i ozdobiony malowanemi herbami państw, ziem, szlachty i biskupów pod tytułem Stemmata Poloniae[3], tekst wyraźnie pożyczony z Clenodia Długosza, ale ze znacznemi odmianami”[4].
Kolejny rękopis znalazł hrabia Tytus Działyński w bibliotece Kórnickiej. Pierwszy obszerniejszy opis tego znaleziska podał Antoni Zygmunt Helcel w pierwszej części swojego dzieła Starodawne pomniki prawa polskiego[5].
Zawartość dzieła
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Insignia_seu_clenodia_Regis_et_Regni_Poloniae_1.jpg/220px-Insignia_seu_clenodia_Regis_et_Regni_Poloniae_1.jpg)
Herbarz zachował się w kilku wersjach i odpisach, które różnią się od siebie. Prawdopodobnie istniała pełna pierwotna wersja o obszerniejszej treści. Taki wniosek wysunął Zygmunt Celichowski, który porównał tekst zachowanych kopii do prac Bartosza Paprockiego, często cytującego Długosza. Na podstawie tej analizy doszedł do wniosku, że Paprocki korzystał z obszerniejszej wersji dzieła. Wszystkich kopii Clenodiów jest kilka, m.in. kodeks Lętowskiego, Kodeks z Biblioteki Ossolińskich oraz Kodeks Kórnicki, który jest uznawany za najstarszy. Różnice występują zarówno w opisie, jak w ilości opisanych herbów. Najmniejszą liczbę herbów wymienia kodeks Ossolineum, kodeks Kórnicki natomiast zawiera ich 71, zaś kodeks Lętowskiego – 111. Józef Muczkowski, porównując znane mu wersje manuskryptu Długosza z fragmentami cytowanymi przez Bartosza Paprockiego, wyliczył sumaryczną liczbę 116 najstarszych polskich herbów szlacheckich.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Insignia_Dolanga_Olywa.jpg/220px-Insignia_Dolanga_Olywa.jpg)
Polskie herby wymienione w dziele
Jan Długosz wymienia 71 najstarszych szlacheckich herbów polskich[6]:
- Topór jako Topor
- Poraj jako Rosa
- Nałęcz jako Nalancz
- Gryf jako Griffes
- Szreniawa jako Srzenyawa
- Rawicz jako Rawa
- Nabram jako Waldorf
- Kotwica jako Kothwycza
- Dąbrowa
- Trąby jako Trambi
- Świnka jako Swynky
- Tarnawa
- Bończa jako Gednoroszecz, Rinocerus
- Nieczuja jako Nyeczuya
- Lewart jako Leuardus
- Działosza jako Dzyaloscha
- Junosza jako Junoscha
- Łada jako Lada
- Kopaszyna jako Koprzynya
- Półkozic jako Polukosza
- Odrowąż jako Odrowąsch
- Łodzia jako Lodza
- Wieniawa jako Wyenyawa
- Jastrzębiec jako Yastrzambi
- Łabędź jako Labancz
- Lis jako Lysowye
- Leliwa
- Jelita jako Koschlya Rogy, Gyelyta
- Sulima
- Korzbok jako Corczbog
- Dębno jako Dambno
- Grzymała jako Grzymala
- Doliwa jako Dolywa
- Prawdzic jako Prawdzyczy
- Leszczyc jako Aceruorum, Cerulorum
- Oksza jako Oxa, Ascia
- Bogoria
- Zadora jako Zadara
- Kościesza jako Strzegomya
- Prus jako Prussowye
- Abdank jako Habdank
- Zaremba jako Zaramba
- Korczak jako Corczakowye
- Cielątkowa jako Czelanthkowye
- Bożydar jako Boszezdarz
- Janina jako Janyna
- Wieruszowa jako Wyeruschowa
- Godziemba jako Godzamba
- Korab jako Korabyczyczy
- Pobóg jako Pobodze
- Dryja jako Drya
- Ogończyk jako Powala
- Ciołek jako Taurorum
- Dołęga jako Dolanga
- Starykoń jako Antiquus equus
- Wąż jako Wąszykowye
- Gozdawa jako Gozdowa
- Rola jako Rolya
- Strzemię jako Strzemyenyowye
- Ossoria jako Scharza
- Zabawa
- Wadwicz jako Wandwyczowye
- Ostoja jako Ostoya
- Szeliga jako Scheliga
- Pierzchała jako Pyrzchala
- Drużyna jako Druszyna (z domu Srzenyawa)
- Pilawa jako Pylawa
- Syrokomla jako Syrokomlya
- Mądrostki jako Mądrostky
- Olawa jako Olywa
- Gierałt
Wydania
Rękopis został dwukrotnie wydany drukiem w XIX wieku:
- w edycji Józefa Muczkowskiego pt. Banderia Prutenorum, tudzież Insignia... w zbiorze Rozmaitości historyczne i bibliograficzne, zeszyt 2, Kraków 1851;
- w edycji Zygmunta Celichowskiego pt. Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego, Poznań 1885.
Autorstwo Długosza
W XIX wieku za autora Kodeksu Kórnickiego historycy uznawali Jana Długosza. W XX wieku Marek Cetwiński zakwestionował jego autorstwo i wysunął teorię, że do czasów dzisiejszych nie zachował się oryginał dzieła, a wszystkie zachowane manuskrypty są jedynie kopiami. Za najwcześniejszą z nich uznano rękopis znaleziony w Kórniku[7].
Przypisy
- ↑ BartoszB. Paprocki BartoszB., Gniazdo cnoty zkąd herby rycerstwa slawnego Krolestwa Polskiego [...] początek swoy maią [...], polona.pl, 1578 [dostęp 2018-03-09] .
- ↑ JózefJ. Muczkowski JózefJ., Rozmaitości historyczne i bibliograficzne. Z. 2, Wiadomość o rękopismach historyi Długosza jego Banderia Prutenorum tudzież Insignia seu clenodia Regni Poloniae, polona.pl, 1851 [dostęp 2018-03-09] .
- ↑ HelenaH. Polaczkówna HelenaH., Stemmata Polonica : rękopis nr 1114 Klejnotów Długosza w Bibliotece Arsenału w Paryżu, polona.pl, 1926 [dostęp 2018-03-09] .
- ↑ Celichowski 1885 ↓, s. 4.
- ↑ Antoni ZygmuntA.Z. Helcel Antoni ZygmuntA.Z., Starodawne prawa polskiego pomniki. T. 1, polona.pl, 1856 [dostęp 2018-03-09] .
- ↑ Celichowski 1885 ↓, s. 15-27.
- ↑ Dymmel 1993 ↓, s. 59-77.
Bibliografia
- Adam Kłodziński: „Rękopisy Długosza o herbach polskich” Biblioteka Ossolineum t.5. Lwów: Ossolineum, 1843, s. 182.
- Józef Muczkowski: Rozmaitości historyczne i bibliograficzne, zeszyt 2, art.„Wiadomość o rękopismach historyi Długosza". Kraków: 123 — 157, 1851.
- Zygmunt Celichowski: Jan Długosz, "Insignia seu clenodia regis et regni Poloniae.Z kodeksu kórnickiego.". Poznań: Zygmunt Celichowski, 1885.
- Piotr Dymmel: Problem autorstwa „Klejnotów” przypisywanych Długoszowi, Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego, nr I (XII). Warszawa: Wydawnictwo DiG Spj, 1993, s. 59-77.
Linki zewnętrzne
- Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego. wydał dr. Z. Celichowski. Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885. [dostęp 2016-10-28].
- Insignia seu clenodia Regni Poloniae / Jan Długosz. Joannis Dlugossii Senioris Canonici Cracoviensis Opera omnia Vol. 1. - Cracoviae, 1887. (łac.)