Diagnostyka laboratoryjna
Diagnostyka laboratoryjna, analityka medyczna, laboratorium medyczne, medycyna laboratoryjna – dyscyplina medycyny, której zadaniem jest określanie składu i parametrów biologicznych i fizykochemicznych krwi lub innych materiałów pobranych od pacjenta. Badanie laboratoryjne prowadzi się in vitro przy użyciu technik mikroskopowych, biochemicznych, immunologicznych, bakteriologicznych, analizy instrumentalnej i służy ustaleniu rozpoznania lub monitorowaniu leczenia.
Najnowsze osiągnięcia w zakresie biomedycyny[1][2] i powstającej medycyny molekularnej związane są ściśle z rozwojem nowego działu diagnostyki laboratoryjnej, opartej na metodologii biologii molekularnej[3][4][5][6][7][8], mającej zastosowanie w dziedzinach takich jak: laboratoryjna genetyka medyczna, laboratoryjna biologia medyczna, laboratoryjna chemia medyczna, laboratoryjna fizyka medyczna, laboratoryjna diagnostyka sądowa, w których wykorzystuje się technologie z zakresu: inżynierii genetycznej, biochemii, biofizyki, biotechnologii, immunologii molekularnej, biologii komórki, bioinżynierii, biologii systemowej, bioinformatyki, nanobiotechnologii i innych działów związanych z biologią medyczną i biomedycyną[9][10][11][12][13][14][15][16].
Poszczególne procedury diagnostyki laboratoryjnej określane są jako badania laboratoryjne lub – zwłaszcza w starszym piśmiennictwie, badania pracowniane (wykonane w pracowni, czyli w laboratorium).
Dyscypliny w obrębie diagnostyki laboratoryjnej
W obrębie analityki medycznej wyróżnić można specjalności zestawione w tabeli poniżej. W niektórych krajach, w tym w Polsce[17], istnieje możliwość kształcenia podyplomowego personelu laboratoryjnego z określonych dyscyplin.
Nazwa | Przykład badania laboratoryjnego |
---|---|
Biochemia kliniczna | oznaczenia stężenia amoniaku we krwi |
Mikrobiologia i wirusologia lekarska | wykonanie posiewu moczu i oznaczenie lekowrażliwości drobnoustrojów |
Laboratoryjna genetyka medyczna | poszukiwanie swoistych translokacji u chorych na przewlekłą białaczkę szpikową |
Laboratoryjna immunologia kliniczna | ocena zgodności tkankowej u dawcy i biorcy przeszczepu |
Laboratoryjna toksykologia kliniczna | ustalenie przyczyny zatrucia |
Hematologia | wykonanie badania morfologicznego krwi |
Transfuzjologia | ustalenie grupy krwi |
Parazytologia laboratoryjna | poszukiwanie pasożytów w kale |
Dziedziny mające zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej
Ministerstwo Zdrowia prowadzi i uzupełnia (w kolejnych rozporządzeniach) listę dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia[18] i diagnostyce laboratoryjnej[19]. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 22 listopada 2016 r[20], zmieniającego rozporządzenie w sprawie specjalizacji i uzyskiwania tytułu specjalisty przez diagnostów laboratoryjnych wprowadzono dodatkowo 4 nowe dziedziny podstawowe mające zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej. Na liście wymienionego Rozporządzenia widnieją:
- cytomorfologia medyczna
- epidemiologia
- laboratoryjna diagnostyka medyczna
- laboratoryjna genetyka medyczna
- laboratoryjna genetyka sądowa
- laboratoryjna hematologia medyczna
- laboratoryjna immunologia medyczna
- laboratoryjna parazytologia medyczna
- laboratoryjna toksykologia medyczna
- laboratoryjna toksykologia sądowa
- laboratoryjna transfuzjologia medyczna
- mikrobiologia medyczna
- zdrowie publiczne.
Jednocześnie w uchylonym rozporządzeniu z 2009 r[21]. zapisano: „§ 35. 1. Jeżeli dotychczasowe przepisy nie przewidywały uzyskiwania tytułu specjalisty w danej specjalności lub w danej specjalności nie ma wystarczającej liczby osób posiadających tytuł specjalisty, konsultant krajowy w danej dziedzinie lub w dziedzinie pokrewnej, jeżeli w danej dziedzinie nie ma powołanego konsultanta, wskazuje osoby, którym mogą być powierzone określone w rozporządzeniu obowiązki: 1) kierownika specjalizacji w tej specjalności, 2) członka Komisji, oraz wydaje zaświadczenie potwierdzające powierzenie tych obowiązków. 2. Osoby, o których mowa w ust. 1, muszą posiadać doświadczenie zawodowe i dorobek naukowy odpowiadający tej specjalności.”
Regulacje prawne
Do 2022 r. dokumentem podstawowym regulującym zagadnienia diagnostyki laboratoryjnej była Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej (Dz.U. z 2022 r. poz. 134) zwana dalej ustawą KIDL. Dzieliła ona personel laboratoryjny na samodzielnie prowadzący diagnostykę (zwanych diagnostami laboratoryjnymi) i pracujących pod nadzorem, wyspecjalizowanych często w zaawansowanej diagnostyce laboratoryjnej (np. biologów molekularnych), którzy nie posiadali uprawnień diagnosty laboratoryjnego.
W 2006 roku Krajowy Zjazd Diagnostów Laboratoryjnych przyjął „Kodeks Diagnosty laboratoryjnego”, którego autorem jest dr Kazimierz Szałata[22].
Formalno-prawny nadzór nad diagnostyką laboratoryjną w Polsce sprawowała Krajowa Rada Diagnostów Laboratoryjnych (KRDL), prowadząca m.in. ewidencję laboratoriów oraz Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych (KIDL) jak również organy, które w imieniu poszczególnych Urzędów Wojewody zajmowały się rejestracją zakładów opieki zdrowotnej (ZOZ i NZOZ). Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej zawierała szereg regulacji, w tym definiujących podstawowe obowiązki KRDL, gdzie np.: w art. 35 zapisano, że „do zadań samorządu” (diagnostów laboratoryjnych) „należy w szczególności:”
- „p.2 reprezentowanie diagnostów laboratoryjnych oraz ochrona ich interesów zawodowych;”,
- „p.3 działanie na rzecz stałego podnoszenia kwalifikacji zawodowych przez diagnostów laboratoryjnych;”,
- „p.5 integrowanie środowiska diagnostów laboratoryjnych;”, jak również:
b) w art. 47. wymienionej powyżej ustawy zapisano również, że: „do zakresu działania Krajowej Rady należy:
- „p.1 reprezentowanie samorządu wobec organów państwowych i samorządowych, sadów, Narodowego Funduszu Zdrowia, instytucji i organizacji;”,
- „p.3 udzielanie opinii o projektach aktów prawnych oraz przedstawianie wniosków dotyczących unormowań prawnych z zakresu ochrony zdrowia;”,
- „p.4 opiniowanie programu studiów wyższych i studiów podyplomowych z zakresu diagnostyki laboratoryjnej;”,
- „p.8 koordynowanie doskonalenia zawodowego diagnostów laboratoryjnych;
- „p.12 wykonywanie innych zadań określonych w ustawie oraz przepisach odrębnych.”,
Konsekwencją ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. było powstanie szeregu regulacji prawnych organów zależnych w tym Rozporządzeń Ministerstwa Zdrowia jak również uchwał KRDL np.: załącznik nr 1 do uchwały nr 16/II/2007 KRDL z dnia 2 marca 2007 roku w sprawie zmiany uchwały nr 1/2003 KRDL z dnia 13 stycznia 2003 r., gdzie w § 4 Regulaminu Działania Krajowej Rady Diagnostów Laboratoryjnych zapisano, że:
- „p.1. Krajowa Rada Diagnostów Laboratoryjnych dla realizacji zadań i spełnienia obowiązków może, na czas trwania swojej kadencji, powoływać następujące komisje:
- „p.4. Komisje do Spraw Kształcenia i Specjalizacji,”,
- „p.8. Inne komisje nadzwyczajne i stałe, w zależności od potrzeb.”
W 2022 r. wydano nową ustawę o medycynie laboratoryjnej[23]. Utrzymała ona KIDL i KRDL.
Uprawnienia diagnosty laboratoryjnego
Uprawnienia diagnosty laboratoryjnego automatycznie przyznawane są absolwentom analityki medycznej lub osobom kończącym podyplomowe studia kierunkowe w zakresie diagnostyki laboratoryjnej. Po wejściu w życie „ustawy KIDL” w 2001, uprawnienia diagnosty laboratoryjnego nadawano automatycznie również osobom pracującym w zawodach biologicznych, niemniej w chwili obecnej[od kiedy?] jest to niemożliwe i wymagane jest dodatkowe przekwalifikowanie ukierunkowane na klasyczną analitykę medyczną (pełne informacje na temat możliwości uzyskania uprawnień diagnosty laboratoryjnego zamieszczają na swoich stronach kierunki Analityki Medycznej).
Specjalizacje
Specjalizacje w zakresie dziedzin mających zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej dostępne są wyłącznie dla osób, które zdobyły już uprawnienia diagnosty laboratoryjnego, stąd w przypadku osób, które, mimo że dysponują specjalistyczną wiedzą np. w zakresie biologii molekularnej, lecz nie ukończyły analityki medycznej, zachodzi formalna konieczność przekwalifikowania zawodowego w kierunku klasycznej analityki medycznej, której program studiów stanowi obecnie w Polsce podstawę kształcenia na podyplomowych kierunkach, umożliwiających nabycie uprawnień diagnosty laboratoryjnego. W rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 16 kwietnia 2004 r. w sprawie specjalizacji i uzyskiwania tytułu specjalisty przez diagnostów laboratoryjnych, wymieniono dostępne dziedziny specjalizacji. W kolejnym Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 1 kwietnia 2009 r., zmieniającego rozporządzenie w sprawie specjalizacji i uzyskiwania tytułu specjalisty przez diagnostów laboratoryjnych wprowadzono cztery nowe dziedziny mające zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej w tym laboratoryjną diagnostykę sądową.
W Polsce obowiązują dwa uzupełniające się tryby postępowania w kształceniu specjalizacyjnym diagnostów laboratoryjnych: a) przystąpienie do regularnych, trwających zwykle 3-5 lat studiów specjalizacyjnych w wybranej dziedzinie mającej zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej, b) złożenie wniosku o uznanie dorobku zawodowego za równoważny programowi specjalizacji wybranej dziedziny i wniosku o dopuszczenie do egzaminu państwowego prowadzonego zwykle przez Centrum Egzaminów Medycznych w Łodzi.
Linki zewnętrzne
Polskie Towarzystwo Diagnostyki Laboratoryjnej
Specjalizacje w diagnostyce laboratoryjnej:
- Kształcenie specjalizacyjne diagnostów laboratoryjnych -Tryb postępowania według CMKP. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-25)].,
- Procedura składania wniosków o uznanie dotychczasowego doświadczenia zawodowego za równoważny specjalizacji. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-26)].,
- Pełnomocnicy uczelni medycznych ds organizacji specjalizacji diagnostów laboratoryjnych według CMKP. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-26)].,
- Lista podmiotów uprawnionych do prowadzenia staży kierunkowych w ramach specjalizacji diagnostów laboratoryjnych. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-26)].,
- Program specjalizacji diagnostów laboratoryjnych. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-01)].,
- Wniosek o akredytację jednostki w zakresie specjalizacji mających zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-09-26)]..
Przypisy
- ↑ Przygoda z biomedycyną. portalwiedzy.pan.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-10-07)]. Polska Akademia Nauk,
- ↑ Biomedycyna – Graduate School of Life Sciences. [dostęp 2010-10-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-16)].
- ↑ Diagnostyka molekularna -artykuł
- ↑ Współczesna diagnostyka molekularna – artykuł
- ↑ Uniwersytet Medyczny w Poznaniu – Diagnostyka molekularna. [dostęp 2010-10-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-03-31)].
- ↑ Biologia molekularna w medycynie, pod redakcją Jerzego Bala, PWN 2008,
- ↑ Biologia molekularna. Krótkie wykłady] P.C. Turner, A.G. McLennan, A.D. Bates, M.R.H. White, tytuł oryginalny: Instant Notes in Molecular Biology, PWN 2007,
- ↑ Laboratorium Biologii Molekularnej. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-06)]. Zakładu Biochemii i Biologii Molekularnej CMKP,
- ↑ Biochemia, Jeremy M. Berg, Lubert Stryer, John L. Tymoczko, tytuł oryginalny: Biochemistry, Fifth edition, 2002 W.H. Freeman and Company, New York and Basingstoke, PWN 2007,
- ↑ Biochemia Harpera Ilustrowana, tytuł oryginalny: HARPER'S ILUSTRATED BIOCHEMISTRY, Murray Robert K., Granner Daryl K., Rodwell Victor W., przekład: Kokot Franciszek, Koj Aleksander, Kozik Andrzej, PWN 2008,
- ↑ Human Genome Project
- ↑ Human Genome Organization
- ↑ The Cancer Genome Atlas – projekt opracowania atlasu genomu raka
- ↑ Biofizyka molekularna, PWN 2010
- ↑ Najwazniejsze zadania biotechnologii medycznej w Polsce, Komitet Biotechnologii PAN,
- ↑ biotechnologia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2020-03-04] .
- ↑ Zobacz także: KIDL – Specjalizacje
- ↑ Lista ekspertów dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia. [dostęp 2010-10-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-07-09)].
- ↑ Lista dziedzin mających zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej. cmkp.edu.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-01)]. według CMKP
- ↑ Dz.U. z 2016 r. poz. 1950
- ↑ Dz.U. z 2009 r. nr 62, poz. 516
- ↑ Uchwała nr 4/2006 Nadzwyczajnego Krajowego Zjazdu Diagnostów Laboratoryjnych w sprawie uchwalenia Kodeksu Etyki Diagnosty Laboratoryjnego. 2006-01-13. [dostęp 2010-04-07]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-10-09)].
- ↑ Ustawa z dnia 15 września 2022 r. o medycynie laboratoryjnej (Dz.U. z 2023 r. poz. 2125).
- p
- d
- e
Przeczytaj ostrzeżenie dotyczące informacji medycznych i pokrewnych zamieszczonych w Wikipedii.