Ciemiężyca czarna
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | liliopodobne (≡ jednoliścienne) | ||
Rząd | liliowce | ||
Rodzina | melantkowate | ||
Rodzaj | |||
Gatunek | ciemiężyca czarna | ||
Nazwa systematyczna | |||
Veratrum nigrum L. Sp. pl. 2:1044. 1753 | |||
|
Ciemiężyca czarna, ciemierzyca czarna (Veratrum nigrum L.) – gatunek byliny należący do rodziny melantkowatych. Występuje w Eurazji od Francji na zachodzie po Koreę na wschodzie[3]. W Polsce występuje na Roztoczu na dwóch współczesnych stanowiskach: Teresin i rezerwat przyrody Łabunie[4]. Status gatunku we florze Polski: gatunek rodzimy.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Veratrum_nigrum_Ciemi%C4%99%C5%BCyca_czarna_flowers_01.jpg/150px-Veratrum_nigrum_Ciemi%C4%99%C5%BCyca_czarna_flowers_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Veratrum_nigrum_Ciemi%C4%99%C5%BCyca_czarna_fruit.jpg/150px-Veratrum_nigrum_Ciemi%C4%99%C5%BCyca_czarna_fruit.jpg)
- Łodyga
- Mocna, stosunkowo gruba, wzniesiona i górą owłosiona. Wysokość 0,6 - 1,3 m.
- Kłącze
- Grube i krótkie
- Liście
- Dolne szerokoeliptyczne i krótko zaostrzone, zwężające się u nasady i całobrzegie, górne równowąskolancetowate. Wszystkie liście nagie.
- Kwiaty
- Kwiatostan w kształcie wiechy, owłosiony. Boczne gałązki o długości 3 – 5 cm. Czerwonobrunatne kwiaty składają się z podłużnie eliptycznych, tępo zakończonych działek okwiatu o długości ok. 5 mm. Słupki zawierają po 8 – 16 zalążków. Kwitnie od czerwca do sierpnia.
- Owoc
- Naga, jajowata trójkanciasta torebka.
Biologia i ekologia
- Siedlisko
- Suche i widne lasy.
- Roślina trująca
- Cała roślina zawiera liczne toksyczne alkaloidy, takie, jak: jerwina, germina, germitryna, pseudojerwina, rubijerwina, weratralbina, protoweryna, protoweratryna, cerwina, germeryna, weratryna, weratrydyna, oraz gorzki glikozyd – kwas chelidonowy. Powodują one podrażnienie błony śluzowej żołądka i układu oddechowego, silne kichanie, kaszel, ślinotok, łzawienie, nudności, wymioty, biegunkę. Większe dawki powodują skutki podobne jak tojad mocny – skurcze mięśni brzucha i krtani, zaburzenia koordynacji ruchów i uszkodzenie mięśnia sercowego. Nektar i pyłek jest trujący dla pszczół. Zwierzęta unikają tej rośliny z powodu jej gorzkiego smaku, zdarzają się jednak zatrucia sianem i wczesną wiosną na pastwiskach[7].
Zagrożenia i ochrona
Roślina objęta ochroną gatunkową. Gwałtownie spada liczba jej stanowisk. Gatunek umieszczony w Polskiej Czerwonej Księdze Roślin oraz na polskiej czerwonej liście w kategorii CR (krytycznie zagrożony)[8][9].
Zastosowanie
- Roślina lecznicza:
- Surowiec zielarski: ziele wszystkich krajowych gatunków ciemiężycy zawiera podobne składniki.
- Działanie: weratryna zawarta w ciemiężycy pobudza trawienie, układ nerwowy, stosowana jest w stanach wyczerpania i przewlekłej chorobie reumatycznej. W weterynarii używa się jej przy leczeniu nosacizny psów, bezwładzie żwacza i wzdęciach.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-07-27] (ang.).
- ↑ Veratrum nigrum na eMonocot [dostęp 2013-10-20].
- ↑ Kucharczyk M. Ciemiężyca czarna. s. 412-414. W: Polska Czerwona Księga Roślin, Kraków 2001. ISBN 83-85444-85-8.
- ↑ Rutkowski Lucjan. Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8
- ↑ Szafer Władysław, Kulczyński Stanisław, Pawłowski Bogumił. Rośliny polskie. PWN, Warszawa, 1953.
- ↑ Mowszowicz Jan. Przewodnik do oznaczania krajowych roślin trujących i szkodliwych. Wyd. 2. PWRiL, Warszawa, 1982.
- ↑ Zarzycki K., Kaźmierczakowa R., Mirek Z.: Polska Czerwona Księga Roślin. Paprotniki i rośliny kwiatowe. Wyd. III. uaktualnione i rozszerzone. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2014. ISBN 978-83-61191-72-8.
- ↑ Kaźmierczakowa R., Bloch-Orłowska J., Celka Z., Cwener A., Dajdok Z., Michalska-Hejduk D., Pawlikowski P., Szczęśniak E., Ziarnek K.: Polska czerwona lista paprotników i roślin kwiatowych. Polish red list of pteridophytes and flowering plants. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody Polskiej Akademii Nauk, 2016. ISBN 978-83-61191-88-9.
- NKC: ph569156
Identyfikatory zewnętrzne:
- BioLib: 42025
- EoL: 1083446
- EUNIS: 188055
- Flora of China: 200028016
- Flora of North America: 200028016
- FloraWeb: 6203
- GBIF: 2742096
- identyfikator iNaturalist: 344733
- IPNI: 543516-1
- ITIS: 507452
- NCBI: 203100
- Plant Finder: 281839
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-291285
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:543516-1
- Tela Botanica: 70728
- identyfikator Tropicos: 18400394
- USDA PLANTS: VENI5