Bodziszek korzeniasty
![]() | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | eukarionty | ||
---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | okrytonasienne | ||
Klasa | Magnoliopsida | ||
Nadrząd | |||
Rząd | bodziszkowce | ||
Rodzina | bodziszkowate | ||
Rodzaj | bodziszek | ||
Gatunek | bodziszek korzeniasty | ||
Nazwa systematyczna | |||
Geranium macrorrhizum L. Sp. Pl. 680 1753[3] | |||
Synonimy | |||
| |||
| |||
|
Bodziszek korzeniasty[4], bodziszek wielkokorzeniowy[5] (Geranium macrorrhizum L.) – gatunek rośliny z rodziny bodziszkowatych (Geraniaceae Juss.). Występuje naturalnie w Europie – w Alpach, Apeninach, Karpatach oraz na Bałkanach[6]. Ponadto został naturalizowany w różnych częściach świata jako roślina ozdobna[7].
Rozmieszczenie geograficzne
Rośnie naturalnie w Europie – w Alpach, Apeninach, Karpatach oraz na Bałkanach[6]. Występuje w takich państwach jak Francja, Austria, Szwajcaria, Włochy, Słowenia, Chorwacja, Serbia, Albania, Grecja, Bułgaria oraz Rumunia[7][8]. W wielu krajach jest uprawiany i jako dziczejący został stwierdzony na Węgrzech, w Bośni i Hercegowinie, Turcji[9], Wielkiej Brytanii, Belgii, Luksemburgu, Niemczech, Macedonii Północnej, Mołdawii oraz na Ukrainie[10]. W Polsce jest uprawiany, ale dziczeje bardzo rzadko[4].
W Alpach występuje w Alpach Nadmorskich i Południowych Alpach Wapiennych, na wschód od jeziora Garda[5]. We Francji podawany jest z departamentów Alpy Nadmorskie, Calvados, Cantal, Charente, Puy-de-Dôme, Sekwana Nadmorska, Somma oraz Yonne, a także prawdopodobnie w Górnej Marnie, natomiast w departamencie Nord wyginął[9]. Ponadto według innych źródeł jego obecność jest pewna w departamentach Aisne, Ardeny, Moza oraz w Paryżu[11]. We Włoszech rośnie w regionach Abruzja, Emilia-Romania, Friuli-Wenecja Julijska, Kampania, Lacjum, Lombardia, Molise, Piemont, Trydent-Górna Adyga oraz Wenecja Euganejska[10]. W Szwajcarii jest bardzo rzadko spotykany, znany tylko z okolic Lozanny i Zurychu[8].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Geranium_macrorrhizum_flowers.jpg/240px-Geranium_macrorrhizum_flowers.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Geranium_macrorrhizum_PID2050-4.jpg/220px-Geranium_macrorrhizum_PID2050-4.jpg)
- Pokrój
- Bylina dorastająca do 30–40 cm wysokości[5] i 1 m szerokości[6]. Ma płasko kulisty pokrój[12]. Łodyga jest wzniesiona, wyrasta z grubego kłącza[5].
- Liście
- Odziomkowe są 5- lub 7- klapowane, z głębokimi wcięciami, mają okrągły kształt w zarysie, dorastają do 10 cm szerokości, brzeg liścia jest ząbkowany. Liście łodygowe są najczęściej tylko 2, są mniejsze od liści odziomkowych, osadzone pod kwiatostanem[5]. Liście mają zielony kolor, jesienią przebarwiając się na czerwonawo[12], są aromatyczne[6].
- Kwiaty
- Zebrane w luźne kwiatostany, rozwijają się na szczytach pędów[5], osadzone na długich szypułkach[6]. Działki kielicha maja ostry wierzchołek. Korona kwiatu mierzy 4 cm średnicy. Płatków jest 5, mają barwę od różowej do ciemnoczerwonej[5]. Pręciki są 2–3 razy dłuższe niż sam kielich, jego nitki są nagie. Słupek jest nagi[9].
- Owoce
- Rozłupki, opatrzone ością podobną do bocianiego dzioba[5].
- Gatunki podobne
- Roślina jest podobna do bodziszka srebrzystego (G. argentum), który różni się dłoniasto-siecznymi liśćmi o srebrzystoszarej barwie. Ponadto kwiaty mają jasnoróżową barwę z ciemnoczerwonymi nerwami[5].
Biologia i ekologia
Rośnie na piargach, górskich łąkach oraz w zaroślach. Występuje na wysokości od 200 do 1500 m n.p.m.[5] (we Włoszech rośnie na wysokości od 300 do 1700 m n.p.m.[10]). Preferuje podłoże wapienne[5], dobrze przepuszczalne[12]. Najlepiej rośnie w pełnym nasłonecznieniu lub w półcieniu[12]. Kwitnie od czerwca do sierpnia[5].
Zastosowanie
Gatunek jest uprawiany jako roślina ozdobna – zalecana do ogrodów skalnych oraz na rabaty[12]. Ponadto ma zastosowanie w produkcji olejków eterycznych[7].
Zmienność
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Geranium-macrorrhizum-%27Bevan%E2%80%99s-Variety%27.jpg/220px-Geranium-macrorrhizum-%27Bevan%E2%80%99s-Variety%27.jpg)
W uprawie znane są kultywary:
- G. macrorrhizum 'Bevan's Variety' – charakteryzuje się szybkim wzrostem, jest częściowo zimozielona. Liście mają zaokrąglony kształt, są aromatyczne. Kwiaty mierzą 2,5 cm średnicy i mają płatki o ciemnopurpuroworóżowej barwie, natomiast działki kielicha są brązowawoczerwone[13].
- G. macrorrhizum 'Czakor' – dorasta do 40–60 cm wysokości. Liście są aromatyczne, jesienią przebarwiają się na czerwono. Kwiaty mają purpuroworóżową barwę[14].
- G. macrorrhizum 'Ingwersen's Variety' – liście jesienią przebarwiają się na brązowoczerwono. Kwiaty mają jasnoróżową barwę, z wyraźnymi działkami kielicha, są osadzone na silnych łodygach[15].
- G. macrorrhizum 'Lohfelden' – ma zwarty pokrój. Liście są ciemnozielone. Kwiaty mają jasnoróżową barwę z ciemnoróżowymi żyłkami. Charakteryzuje się wolnym wzrostem[16].
- G. macrorrhizum 'Spessart' – liście są aromatyczne, jesienią przebarwiają się na brązowo. Kwiaty mają barwę od jasnoróżowego do białego[17].
- G. macrorrhizum 'Variegatum' – liście są aromatyczne, ich brzegi mają kremowożółtą barwę. Kwiaty mają różowy kolor[18].
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2009-06-01] (ang.).
- ↑ a b Geranium macrorrhizum L.. The Plant List. [dostęp 2016-10-26]. (ang.).
- ↑ a b Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004, s. 283. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ a b c d e f g h i j k l Wolfgang Hensel: Rośliny Alp. Rozpoznać – Podziwiać – Chronić. Warszawa: Bauer-Weltbild Media, 2001, s. 47. ISBN 83-88729-72-1. (pol.).
- ↑ a b c d e Geranium macrorrhizum. Alpine Garden Society. [dostęp 2016-10-26]. (ang.).
- ↑ a b c Taxon: Geranium macrorrhizum L.. U.S. National Plant Germplasm System. [dostęp 2016-10-26]. (ang.).
- ↑ a b Geranium macrorrhizum L.. Info Flora. [dostęp 2016-10-26]. (fr.).
- ↑ a b c Geranium macrorrhizum L.. Tela Botanica. [dostęp 2016-10-26]. (fr.).
- ↑ a b c Geranium macrorrhizum L.. [w:] Schede di Botanica [on-line]. Altervista. [dostęp 2016-10-26]. (wł.).
- ↑ Geranium macrorrhizum L., 1753. Inventaire National du Patrimoine Naturel. [dostęp 2016-10-26]. (fr.).
- ↑ a b c d e Geranium macrorrhizum. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2016-10-26]. (pol.).
- ↑ Geranium macrorrhizum 'Bevan's Variety'. Royal Horticultural Society 2016. [dostęp 2016-10-26]. (ang.).
- ↑ Geranium macrorrhizum 'Czakor'. Związek Szkółkarzy Polskich. [dostęp 2016-10-26]. (pol.).
- ↑ Geranium macrorrhizum Ingwersen's Variety. Bluestone Perennials. [dostęp 2016-10-26]. (ang.).
- ↑ Geranium macrorrhizum 'Lohfelden'. Geraniaceae. [dostęp 2016-10-26]. (ang.).
- ↑ Geranium macrorrhizum 'Spessart'. Gardeners' World. [dostęp 2019-03-10]. (ang.).
- ↑ Geranium macrorrhizum ‘Variegatum’. Perennials.com. [dostęp 2016-10-26]. (ang.).
- SNL: rosestorkenebb
- BioLib: 3559
- EoL: 247150
- EUNIS: 172582
- FloraWeb: 2676
- GBIF: 2891079
- identyfikator iNaturalist: 320685
- IPNI: 373281-1
- NCBI: 28963
- Plant Finder: 280850
- identyfikator Plant List (Royal Botanic Gardens, Kew): kew-2823544
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:373281-1
- Tela Botanica: 29979
- identyfikator Tropicos: 13900040
- CoL: 6KDTM