Aralia
Aralia cordata | |||||
Systematyka[1][2] | |||||
Domena | eukarionty | ||||
---|---|---|---|---|---|
Królestwo | rośliny | ||||
Podkrólestwo | |||||
Nadgromada | |||||
Gromada | |||||
Podgromada | |||||
Nadklasa | okrytonasienne | ||||
Klasa | Magnoliopsida | ||||
Nadrząd | astropodobne | ||||
Rząd | selerowce | ||||
Rodzina | araliowate | ||||
Rodzaj | aralia | ||||
Nazwa systematyczna | |||||
Aralia L. Sp. Pl. 1: 273. 1753 | |||||
Typ nomenklatoryczny | |||||
A. racemosa Linnaeus[3] | |||||
| |||||
| |||||
|
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/23/Aralia_elata_en_fleur4081.jpg/220px-Aralia_elata_en_fleur4081.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Aralia_californica_S.Watson_%287983060403%29.jpg/220px-Aralia_californica_S.Watson_%287983060403%29.jpg)
Aralia, dzięgława[5] (Aralia L.) – rodzaj roślin należący do rodziny araliowatych (Araliaceae). Zalicza się do niego co najmniej 73 gatunki[4]. Występują one w Azji i w obu Amerykach[4]. Rodzaj najbardziej zróżnicowany jest w południowo-wschodniej Azji. W Chinach występuje 29 gatunków, z czego 17 to endemity tego kraju[6]. Rośliny te rosną w lasach, często w lukach i na porębach, także w formacjach zaroślowych[7].
Aralia wysoka A. elata, rzadziej inne gatunki drzewiaste, uprawiane są jako rośliny ozdobne, cenione dla okazałych liści i obfitego kwitnienia późnym latem[7][8]. Młodę pędy aralii chińskiej A. chinensis i aralii sercowatej A. cordata są spożywane jako warzywo[7]. Liczne gatunki wykorzystywane są także jako rośliny lecznicze[9].
Morfologia
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Aralia_continentalis_2011-09-11_05.jpg/220px-Aralia_continentalis_2011-09-11_05.jpg)
- Pokrój
- W większości okazałe[7], kłączowe[6] byliny, rzadziej krzewy, półkrzewy i niewysokie drzewa[8], osiągające do 14 m wysokości[7]. Nieliczne gatunki to pnącza[7]. Pędy aralii są grube, z szerokim, białym rdzeniem, nagie lub owłosione, bardzo często różne części roślin (pnie, pędy, osie liści i nerwy) pokryte są krótkimi kolcami[8].
- Liście
- Skrętoległe, u roślin drzewiastych zwykle skupione na końcach pędów[8]. Przylistki zrośnięte z dolną częścią ogonków liściowych[6]. Blaszki liściowe okazałe, do 100 cm długości[8], pojedynczo, podwójnie lub potrójnie pierzasto złożone. Oś liścia stawowata. Listków 3–20, całobrzegich, drobno piłkowanych, piłkowanych, karbowanych lub falistych na brzegu[6].
- Kwiaty
- Drobne, 5-krotne, obupłciowe lub rozdzielnopłciowe, zebrane w kwiatostany wyrastające na szczytach pędów lub bocznie, zazwyczaj złożone, wiechowate, baldachogroniaste lub baldachowate, składające się z pojedynczych baldaszków, główek, lub gron; rzadziej w kształcie pojedynczych baldachów. Szypułki kwiatowe członowane pod zalążnią. Krawędź kielicha z 5 ząbkami lub równa. Płatków korony 5, w pączku zachodzących na siebie, w dojrzałym kwiecie rozłożonych[6], białawych lub zielonkawych[7]. Pręcików 5. Zalążnia dolna[7], tworzona przez 5(6) owocolistków, rzadziej tylko trzy. Szyjek słupka 5 czasem zrośniętych u podstawy[6].
- Owoce
- Kuliste, czasem 3–5-kątne (zwłaszcza po wyschnięciu[8]) jagody[6] (lub pestkowce podobne do jagód[8]), zwykle czarne i niewielkie[8]. Zawierające 2–5 nasion bocznie spłaszczonych[8].
Systematyka
- Pozycja systematyczna
Rodzaj należący do podrodziny Aralioideae, rodziny araliowatych ((Araliaceae Juss.), rzędu selerowców (Apiales Lindl.), kladu astrowych w obrębie okrytonasiennych[2].
- Wykaz gatunków[4]
- Aralia apioides Hand.-Mazz.
- Aralia armata (Wall. ex G.Don) Seem.
- Aralia atropurpurea Franch.
- Aralia bahiana J.Wen
- Aralia bicrenata Wooton & Standl.
- Aralia bipinnata Blanco
- Aralia cachemirica Decne.
- Aralia caesia Hand.-Mazz.
- Aralia californica S.Watson
- Aralia castanopsiscola (Hayata) J.Wen
- Aralia chinensis L. – aralia chińska
- Aralia continentalis Kitag.
- Aralia cordata Thunb. – aralia sercowata[10]
- Aralia dasyphylla Miq.
- Aralia dasyphylloides (Hand.-Mazz.) J.Wen
- Aralia debilis J.Wen
- Aralia decaisneana Hance
- Aralia delavayi J.Wen
- Aralia devendrae Pusalkar
- Aralia duplex R.Chaves
- Aralia echinocaulis Hand.-Mazz.
- Aralia elata (Miq.) Seem. – aralia wysoka, a. japońska[5]
- Aralia excelsa (Griseb.) J.Wen
- Aralia fargesii Franch.
- Aralia ferox Miq.
- Aralia finlaysoniana (Wall. ex G.Don) Seem.
- Aralia foliolosa Seem. ex C.B.Clarke
- Aralia frodiniana J.Wen
- Aralia gigantea J.Wen
- Aralia gintungensis C.Y.Wu ex K.M.Feng
- Aralia glabra Matsum.
- Aralia glabrifoliolata (C.B.Shang) J.Wen
- Aralia henryi Harms
- Aralia hiepiana J.Wen & Lowry
- Aralia hispida Vent. – aralia szorstka[10], a. szczeciniasta
- Aralia humilis Cav.
- Aralia hypoglauca (C.J.Qi & T.R.Cao) J.Wen & Y.F.Deng
- Aralia indonesica Doweld
- Aralia kansuensis G.Hoo
- Aralia kingdon-wardii J.Wen, Lowry & Esser
- Aralia leschenaultii (DC.) J.Wen
- Aralia malabarica Bedd.
- Aralia melanocarpa (H.Lév.) Lauener
- Aralia merrillii C.B.Shang
- Aralia mexicana (C.B.Shang & X.P.Li) Frodin
- Aralia montana Blume
- Aralia nudicaulis L. – aralia bezbronna
- Aralia officinalis Z.Z.Wang
- Aralia parasitica (D.Don) Buch.-Ham. ex Otto
- Aralia plumosa H.L.Li
- Aralia racemosa L. – aralia groniasta[10][5]
- Aralia regeliana Marchal
- Aralia rex (Ekman) J.Wen
- Aralia scaberula G.Hoo
- Aralia scopulorum Brandegee
- Aralia searelliana Dunn
- Aralia soratensis Marchal
- Aralia spinifolia Merr.
- Aralia spinosa L. – aralia kolczasta
- Aralia stellata (King) J.Wen
- Aralia stipulata Franch.
- Aralia subcordata (Wall. ex G.Don) J.Wen
- Aralia thomsonii Seem. ex C.B.Clarke
- Aralia tibetana G.Hoo
- Aralia tomentella Franch.
- Aralia undulata Hand.-Mazz.
- Aralia urticifolia Blume ex Miq.
- Aralia verticillata (Dunn) J.Wen
- Aralia vietnamensis Ha
- Aralia wangshanensis (W.C.Cheng) Y.F.Deng
- Aralia warmingiana (Marchal) J.Wen
- Aralia wilsonii Harms
- Aralia yunnanensis Franch.
Przypisy
- ↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
- ↑ a b Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-16] (ang.).
- ↑ Aralia. [w:] Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2022-03-07].
- ↑ a b c d Aralia L.. [w:] Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2021-07-04].
- ↑ a b c ZbigniewZ. Mirek ZbigniewZ. i inni, Vascular plants of Poland. An annotated checklist, Kraków: W. Szafer Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, 2020, s. 35, ISBN 978-83-62975-45-7 .
- ↑ a b c d e f g Aralia Linnaeus. [w:] Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2022-03-07].
- ↑ a b c d e f g h Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 1. Trees and shrubs. London: Macmillan, 2002, s. 376. ISBN 0-333-73003-8.
- ↑ a b c d e f g h i WłodzimierzW. Seneta WłodzimierzW., Drzewa i krzewy liściaste. T. 1, Abelia-Buxus, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991, s. 231-235, ISBN 83-01-10135-0 .
- ↑ David J.D.J. Mabberley David J.D.J., Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 66, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ a b c Ludmiła Karpowiczowa (red.): Słownik nazw roślin obcego pochodzenia łacińsko-polski i polsko-łaciński. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 1973.
- NKC: ph1053053
- EoL: 107749
- Flora of China: 102427
- Flora of North America: 102427
- GBIF: 3036858
- identyfikator iNaturalist: 52850
- IPNI: 30023289-2
- ITIS: 29372
- NCBI: 13340
- Plants of the World: urn:lsid:ipni.org:names:30023289-2
- Tela Botanica: 85910
- identyfikator Tropicos: 40018464
- USDA PLANTS: ARALI
- identyfikator taksonu Fossilworks: 56059
- CoL: 8VV5X